(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Aardrykskunde Graad 8"

Aardrykskunde Graad 8 



By: 

Siyavula Uploaders 



Aardrykskunde Graad 8 



By: 

Siyavula Uploaders 



Online: 

< http://cnx.Org/content/colll035/l.l/ > 



CONNEXIONS 

Rice University, Houston, Texas 



This selection and arrangement of content as a collection is copyrighted by Siyavula Uploaders. It is licensed under 

the Creative Commons Attribution 3.0 license (http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/). 

Collection structure revised: September 11, 2009 

PDF generated: February 6, 2011 

For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 83. 



Table of Contents 

1 Kwartaal 1 

1.1 Grondgebruikpatrone 1 

1.2 Grondgebruikpatrone in verskillende gebiede 4 

1.3 Funksies van grondgebruik 10 

1.4 Migrasie 17 

1.5 Vervoer 21 

2 Kwartaal 2 

2.1 Die volhoubaarheid van natuurlike hulpbronne 25 

2.2 Energie en water 27 

2.3 Landbou, bosbou en indringerspesies 32 

2.4 mariene bronne en die kus 39 

2.5 Handel en nywerheid, mynbou 43 

3 Kwartaal 3 

3.1 Rigting en peiling 49 

3.2 Die ligging van 'n plek 55 

3.3 Die kaartnaam van topografiese kaarte 59 

3.4 Skaal en afstandsberekening 62 

3.5 Konvensionele kaarttekens op 1:50 000 kaarte 67 

3.6 Die lees van kontoerpatrone op 'n topografiese kaart 72 

3.7 Topografiese kaarte en foto's 77 

Attributions 83 



IV 



Chapter 1 

Kwartaal 1 



1.1 Grondgebruikpatrone 1 

1.1.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

1.1.2 Graad 8 

1.1.3 NEDERSETTINGS 

1.1.4 Module 1 

1.1.5 GRONDGEBRUIKPATRONE 

• Die ontstaan en funksies van nedersettings is verskillend. Ons gaan kortliks kyk na die verskillende 
tipes grondgebruik in 'n dorp of stad in Suid-Afrika. 

• Suid Afrika bestaan uit stedelike gebiede wat dig bevolk is. Dit sluit in dele soos Gauteng en die 
Kaapstadse Metropool. Die Nelson Mandela Metropool wat Port Elizabeth, Uitenhage en Despatch 
insluit, is ook 'n gebied met 'n groot getal inwoners. Daarteenoor is daar dele van die land wat maar 

baie yl bevolk is. Kan jy aan so 'n streek dink? Dalk die Noord-Kaap Provinsie. Daar is 

dorpies waar die bevolkingsdigtheid besig is om te daal. Dit is deels te wyte aan die ontvolking van 
die platteland, weens die trek- en stootfaktore waarvan julle reeds geleer het. 

• In 'n dorpie soos Hofmeyr in die Oos-Kaap is daar slegs sowat vyfhonderd inwoners. Baie besighede in 
die dorpie het al gesluit. Daar is nie genoeg koopkrag om die besighede winsgewend te maak nie. Selfs 
die banke het al hulle deure gesluit. Dit het ook 'n invloed op die pryse van huise. Die pryse het oor 
die afgelope paar jaar skerp gedaal. Baie eienaars sukkel om hulle huise verkoop te kry. Hulle moet 
dit byna weggee om daarvan ontslae te raak. 

1.1.6 Aktiwiteit 1: 

1.1.7 Om inligting uit bronne te interpreteer en vrae daaroor te beantwoord 

1.1.8 [LU 2.1] 

1. Waarom dink jy groei sommige stedelike gebiede, terwyl ander (veral op die platteland) stagneer? 

2. Beskryf die term "ontvolking." 

3. Watter probleme ondervind die eienaars van eiendomme op die platteland waar die dorpe besig is om 
te ontvolk? 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24613/l.l/>. 



2 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

4. Dink jy daar is 'n verband tussen die ontvolking van die platteland en die druk op die stedelike gebiede 
vir die verskaffing van behuising en 'n infrastruktuur? 

1. Verskillende grondgebruiksones in die stad 

Indien julle na 'n kaart van 'n dorp of stedelike gebied sou kyk, is dit duidelik dat nie al die grondgebied 
dieselfde funksie vervul nie. Daar is verskillende funksies in 'n stad, wat ook op verskillende plekke in die 
stad aangetref word. So word die nywerhede gewoonlik op die rande van die stad aangetref, terwyl die 
hoofkantore van groot organisasies nader aan die sakekern gelee is. 




Table 1.1 



Daar is verskillende behoeftes in 'n stad, so daar sal verskillende besighede, instansies of persone wees 
wat in die behoeftes voorsien. Dink byvoorbeeld aan sport. Watter geriewe is in jou omgewing wat vir sport 
aangewend word? 

Daar is ook ander funksies wat in die stad voorkom. Kom ons kyk na tipiese grondgebruiksones in 'n 
stad: 

1.1 Sentrale Sakekern (SSK) 

• Die Sentrale Sakekern is die hart van 'n stad en het 'n kommersiele funksie. Dit kom in alle stede 
voor. Die SSK is gewoonlik gelee sodat dit toegang bied tot al die vernaamste verkeersroetes. Grond 
en persele is gewoonlik baie duur in die Sentrale Sakekern, daarom vind 'n mens meestal hoe geboue 
in die SSK. Die SSK in 'n stad mag egter met die tyd verskuif soos die stad uitbrei. In Port Elizabeth 
byvoorbeeld was die SSK eers naby aan die hawegebied gelee. Nou het die gebied egter verskuif na 
Kaapweg, wat verder weg is van die oorspronklike SSK. 



1.2 Groothandelaars 

• Groothandelaars is die verspreiders van goedere aan kleinhandelaars. Die publiek kan nie self by die 
groothandelaar koop nie. Hulle verskaf slegs voorraad aan die kleiner winkels in die stad. Hulle het 
gewoonlik groter besighede met baie stoorplek. Die produkte is op gewone rakke gepak, met minder 
aandag aan advertensie en winkelversiering. 

1.3 Woonstelle en laer-statusbehuisingsone 

• Hierdie sone word gewoonlik gekenmerk deur blokke woonstelle of kleiner huise met klein erwe. Dink 
byvoorbeeld aan Hillbrow in Johannesburg. Die geboue is soms oud en sommige vervalle, met 'n 
daling in die status van die woongebied. Die woonbuurt mag vroeer jare 'n hoer status gehad het. 
Met die ontwikkeling van ander woonbuurte met nuwer huise, het baie van die inwoners getrek. Nou 
word die woonstel of huis bewoon deur mense met 'n laer inkomste. Daarom word die sone ook die 
transisiegebied genoem. 

1.4 Medium-statusbehuisingsone 

• Die inwoners van hierdie sone val gewoonlik in die middelinkomstegroep. Dit beteken dat hulle meer 
verdien as die inwoners van die laer-statusbehuising. Die persone wil egter nog graag naby hul werksplek 
woon. 

1.5 Hoe-statusbehuisingsone 

• Die sone word gewoonlik op die buitewyke van 'n stad aangetref. Dit bestaan uit groot huise op groot 
erwe. Baie keer mag die erf so groot wees dat daar genoeg plek is om perde en ander diere aan te 
hou. Die inwoners val in die hoe-inkomstegroep. Dit is vir hulle belangriker om in 'n mooi, rustige 
omgewing te woon as om naby aan hulle werksplek te wees. Reistyd is nie vir hulle 'n faktor nie. 

1.6 Groot industriee 

• Groot industriee word ook op die buitewyke van 'n stedelike gebied aangetref. Dit is gewoonlik omdat 
dit groot erwe benodig, en nie naby 'n woongebied gelee is nie weens faktore soos moontlike geraasbe- 
soedeling en lugbesoedeling. Grond is ook goedkoper buite die stad, en daar is meer grond beskikbaar 
vir latere uitbreidings. 

1.7 Platteland-stedelike soom 

• Die platteland-stedelike soom is 'n sone waar stedelike grondgebruik stadig besig is om die gebied in 
te neem. Dit is aanvanklik die grens tussen die stedelike gebied en die plattelandse gebied. Alhoewel 
daar nog plattelandse aktiwiteite soos byvoorbeeld melkboerdery mag voorkom, neem die aktiwiteite 
af, terwyl ander grondverbruik toeneem. 



1.1.9 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



continued on next page 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne];1.5 
inligting in die veld waarneem en dit opteken [werk met bronne]; 1.7 op verskeie maniere verslag doen oor 
kennis wat tydens die ondersoek verkry is deur 'n redenasie gegrond op inligtingsbronne te formuleer; ge- 
bruik kaarte, diagramme en grafika; gebruik, waar moontlik, rekenaars in die aanbieding [dra die antwoord 
oor]. 



Table 1.2 



1.1.10 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 

• Stedelike gebiede groei as gevolg van ekonomiese- en ander ontwikkeling wat daar plaasvind. Dit skep 
werks- en ander geleenthede en lok mense daarheen. Daarteenoor stagneer ander gebiede of beleef selfs 
agteruitgang as gevolg van 'n kwynende ekonomie en dienste wat verlore gaan. Dit dwing mense om 
hierdie gebiede te verlaat. 

• 'n Proses waar mense 'n gebied verlaat om hulle permanent in 'n ander gebied te gaan vestig. Die 
inwonergetal verminder dus. Hierdie proses het 'n "sneeubal-effek" omrede dit moeilik omkeerbaar is 
as dit eers begin het. 

• Hulle sukkel om hul eiendomme te verkoop. Hulle kry nie die pryse wat hul eiendomme werd is nie en 
moet dikwels baie geld verloor om wel hul eiendomme teen belaglike bedrae "weggee". 

• BESLIS! 

Elke stedelike gebied word ontwerp met die doel om vir 'n sekere aantal inwoners 

voorsiening te maak. Sulke gebiede word wel uitgebrei, maar dan gaan die uitbreiding 
met deeglike beplanning gepaard. Stedelike gebiede maak nie altyd voorsiening vir 
ontvolking van landelike gebiede nie, en dan lei die verhoogde inwonertal tot 
onnodige druk op infrastruktuur en stedelike dienste soos die voorsiening van 
elektrisiteit, water, riolering, vullisverwydering en openbare vervoer. 

1.2 Grondgebruikpatrone in verskillende gebiede 2 

1.2.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

1.2.2 Graad 8 

1.2.3 NEDERSETTINGS 

1.2.4 Module 2 

1.2.5 VERGELYKING VAN GRONDGEBRUIKPATRONE IN VERSKIL- 
LENDE GEBIEDE 

1. Vergelyking van grondgebruikpatrone in verskillende gebiede 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24614/l.l/>. 



1.2.6 Aktiwiteit 1: 

1.2.7 Om inligting uit bronne te interpreteer en vrae daaroor te beantwoord 

1.2.8 [LU 2.2] 

Bestudeer die volgende illustrasie en beantwoord die vrae wat daarop volg: 




Figure 1.1 



1. Watter tipe grondgebruik sou jy se is oorheersend in die gebied? 

2. Sou jy se dat daar 'n verandering in die oorspronklike aanwending van die gebied plaasgevind het? 
Gee 'n rede vir jou antwoord. 

3. Watter impak het die bedrywighede op die natuurlike hulpbronne in die omgewing? 

4. Sou jy se dat dit die ideale situasie is vir stedelike ontwikkeling en grondgebruik? 

1.2.9 Aktiwiteit 2: 

1.2.10 Om inligting uit bronne te interpreteer en vrae daaroor te beantwoord 

1.2.11 [LU 2.2] 

Bestudeer die volgende skets en beantwoord die vrae wat daarop volg: 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.2 



1. Is die gebied wat in die illustrasie uitgebeeld word, dig of yl bevolk? Motiveer jou antwoord. 

2. Sou jy dit as plattelands of stedelik klassifiseer? 

3. Watter tipe grondgebruik word deur die illustrasie voorgestel? 

4. Sou jy die grondpryse in die gebied as goedkoop of duur beskryf? Motiveer jou antwoord. 



1.2.12 Aktiwiteit 3: 

1.2.13 Om inligting uit omgewingsbronne af te lei 

1.2.14 [LU 2.2] 

Beantwoord die volgende vrae: 

1. Bepaal watter persentasie van die dorp/stad waar jy woon, of naaste aan waar jy woon, afgestaan 
word aan 'n industriele gebied. 

2. Bepaal watter persentasie (%) van die dorp/stad afgestaan word aan woongebiede? 

3. Waar is die woonplek gelee van die meer gegoede inwoners? Is dit naby aan die sakekern of in die 
buitewyke? 

2. Bevolkingsverskuiwings weens politieke beleid 

In Suid-Afrika vind ons 'n unieke grondverbruikpatroon weens die politieke besluite van die verlede. 
Indien ons na 'n stedelike kaart van Port Elizabeth sou kyk, sou ons waarneem dat sekere woonbuurte meer 
deur een bevolkingsgroep bewoon word. Dit is die gevolg van die segregasiebeleid en apartheid wetgewing 
voor 1994. Die beleid het behels dat verskillende bevolkingsgroepe in verskillende woonbuurte moet woon. 



7 . 



ox --- x 




Geproklameerde areas 
| | Blank 

I | Kleurling 



] Indier 
] Swart 



— I Ongeproklameerde areas 

— I (binne munispale grense) 

m] Sentrale besigheids distrik (Blank) 
— Munisipale grens 



Port Elizabeth 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Table 1.3 



In Port Elizabeth was Suid-Einde vroeer 'n gebied wat deur verskillende bevolkingsgroepe bewoon is. 
Tydens die bewind van die Nasionale Party is al die inwoners egter verskuif na gebiede soos Malabar en New 
Brighton. Die persone wat aan die Indiergemeenskap behoort is in Malabar gevestig, terwyl die bruin mense 
in New Brighton gevestig is. Dit het meegebring dat persone hulle huise moes verlaat en elders van voor 
af begin. Hulle het dus geen keuse gehad waar hulle wou bly nie. Indien jy aan 'n sekere bevolkingsgroep 
behoort het, was jy verplig om te woon in 'n gebied wat toegeken is aan persone van jou kultuur. 

Vandag ervaar ons steeds die gevolge van die beleid. Soms is persone gekonsenteer in 'n woonbuurt wat 
nie oor 'n behoorlike infrastruktuur soos paaie, elektrisiteit en behuising beskik nie. Hulle kan nie bekostig 
om elders te woon nie. 

1.2.15 Aktiwiteit 4: 

1.2.16 Om inligting uit kaarte af te lei en te interpreteer 

1.2.17 [LU 1.2] 

Bestudeer die volgende illustrasie en beantwoord die vrae wat daarop volg: 




Figure 1.3 



1. Wat merk jy op aangaande die grootte van huise in die verskillende woonbuurte? 



2. Watter woonbuurt sou jy se is die digste bevolk? 

Na 1994 is daar stappe geneem om sommige van die mense wat hul huise moes verlaat, te vergoed. Dit 
het die huidige stedelike patrone se vorm verander. 'n Spesiale kommissie is saamgestel om grondeise te 
hanteer. Die doel is om waar moontlik mense wat deur die politieke beleid benadeel is, se grondbesit te 
herstel. Indien die oorspronklike perseel nie beskikbaar is nie, mag die familie finansiele vergoeding ontvang. 
Tans kan elke persoon kies waar hy of sy wil woon. Geen politikus kan besluit wie waar eiendom mag koop 
of besit nie. 

1.2.18 Aktiwiteit 5: 

1.2.19 Om 'n persoonlike onderhoud te voer en afleidings uit die gesprek te maak 

1.2.20 [LU 2.3] 

Op jou eie: Voer 'n onderhoud met 'n persoon in jou omgewing wat weens die gedwonge politieke verskuiwing 
in die 1970's moes verhuis. Vind meer uit oor die invloed wat dit op hulle en die lewens van hulle gesinne 
gehad het. Skryf dan 'n transkripsie van die gesprek neer. (Wenk: Neem 'n bandopnamemasjien saam en 
neem die gesprek op vir latere transkripsie. Onthou om toestemming te vra om die gesprek op band op te 
neem.) 

1.2.21 Assessering 



LU 2 



AARDRYKSKUNDIGE KENNIS EN BEGRIPDie leerder is in staat om aardrykskundige en 
omgewingskennis en -begrip te toon. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



• 



2.1 verskeie soorte nedersettingspatrone identifiseer en vergelyk [mense en plekke]; 

2.2 faktore wat die vorming van nedersettingspatrone bei'nvloed (natuurlike, ekonomiese, 
sosiale/politieke faktore) [mense en hulpbronne]; 

2.3 kritieke faktore identifiseer wat tot die verandering in nedersettingspatrone in Suid-Afrika, Afrika 
en elders gelei het [mense en omgewing]. 



Table 1.4 



1.2.22 Memmorandum 

AKTIWITEIT 1 

1. Dit is 'n gebied waar oorwegend groot industriee (swaar nywerhede) aangetref word. Aangrensend is 
'n lae-inkomste behuisingsgebied (plakkerskamp of informele behuisingsgebied) gelee. 

2. JA! 

Die gebied is oorspronklik as nywerheidsgebied beplan en aangewend. Die vraag na arbeid het mense egter 
laat besluit om 'n informele nedersetting langs die nywerheidsgebied te vestig. Dit skakel die koste verbonde 
aan openbare vervoer uit omdat mense gerieflik naby hul werkplek woon. 



10 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1. Ontbossing vind plaas om ruimte te skep vir die plakkershutte. Borne word verder afgekap om as 
brandhout en boumateriaal te dien. Besoedeling vind plaas. Grond en waterbronne word besoedel. 

2. BESLIS NIE! 

Dit is onbeplan en ongekontroleerd. 

Dit is ongesonde gebiede waar mense onder haglike toestande woon en waar weinig of selfs geen basiese 
dienste bestaan nie. Dit is die teelaarde vir siektes en ander probleme en is 'n groot brandgevaar. 

AKTIWITEIT 2 

1. Yl bevolk. 

Dit beeld die Sentrale Sakekern (SSK) uit. Dit is 'n gebied waar die kommersiele funksie oorheers en waar 
daar nie digte bewoning plaasvind nie. 'n Groot getal mense pendel daagliks na die SSK met private- of 
openbare vervoer. 

1. Stedelik. 

2. Sentrale Sakekern. 

3. DUUR. 

Mees toeganklike gebied in die stedelike nedersetting. Weens funksionele magnetisme is alle groot handels- 
en diensteondernemings in 'n kompetisie gewikkel om hul ondernemings in die SSK te vestig. Dit lei tot die 
probleem dat die vraag na grond en kantoorspasie die aanbod oorskry. Grondpryse is dus gevolglik duur en 
multi-vlak geboue en wolkekrabbers word aangetref. 
AKTIWITEIT 3 

1. Eie antwoord: Wissel van gebied tot gebied. 

2. Eie antwoord: Wissel van gebied tot gebied. 

3. Altyd in die buitewyke in die beste moontlike deel wat vir behuising opsy gesit (gesoneer) is. Hierdie 
gebiede het gewoonlik 'n goeie of mooi uitsig of is teenaan 'n groengordel of in 'n gholfbaan-ontwikkeling 
of landgoed (deesdae gewild in SA) gelee. 

AKTIWITEIT 4 

1. Daar is 'n definitiewe verskil in huisgrootte tussen die verskillende woonbuurte. Dit verskil van informele 
behuising op gemeenskaplike grond tot luukse behuising op privaat losstaande erwe. 

2. Die informele (plakkers-) buurt. 



1.3 Funksies van grondgebruik 3 

1.3.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

1.3.2 Graad 8 

1.3.3 NEDERSETTINGS 

1.3.4 Module 3 

1.3.5 FUNKSIES VAN GRONDGEBRUIK 

• Die uitleg van 'n dorp- of stadplan toon dat verskillende dele vir verskillende funksies toegeken word. 
Die uitleg van 'n dorp of stad moet goed beplan word. Dit sou byvoorbeeld fataal wees om 'n ny- 
werheid wat giftige afvalstowwe vrylaat, binne dieselfde gebied as 'n woonbuurt te plaas. Daarom is 
daar stadsbeplanners wat reeds jare vooruit beplan ten opsigte van funksies van gebiede, vervoer en 
grondgebruik. Dit kan egter gebeur dat die rol van sekere geboue verander. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24615/l.l/>. 



11 

• In Port Elizabeth byvoorbeeld word baie huise nou in besighede omskep. Die gebied wat die sakek- 
ern gevorm het, het nou verskuif. Naby Greenacres vind ons reeds die hoofkantore van banke en 
versekeringsmaatskappye. Wat vroeer deel van die woonbuurt Mill Park was, verander toenemend in 
besigheids-eiendomme. 

1. Grondgebruikfunksies in Suid-Afrikaanse stede 

Indien ons na die grondgebruikfunksies van enige stedelike gebied kyk, is daar sekere funksies wat gewoon- 
lik in alle stede aangetref word. Die totale stedelike area bestaan gewoonlik uit gebiede wat ontwikkel is, 
terwyl ander dele onontwikkel is. 

Die ontwikkelde area bestaan gewoonlik uit twee groepe ontwikkelde gebiede, naamlik private en openbare 
ontwikkelde areas. 

Private ontwikkelde areas 

Die privaat ontwikkelde area behels gewoonlik drie tipes grondgebruikfunksies: 

a) Residensieel - bv. Enkelwonings, skakelhuise, woonstelle en meenthuiskomplekse. 

b) Industriee - bv. Opberging, Ligte industriee en Swaar Industriee. 

c) Handel - bv. Kleinhandel, Groothandel, Finansies en Professionele ondernemings 
Openbare ontwikkelde areas 

Die Openbare ontwikkelde area behels vier tipes grongebruikfunksies: 

a) strate 

b) ontspanning - soos parke, sportterreine en kultuur 

c) openbare dienste - soos hospitale, lughawens, begraafplaas en afvalwerke 

d) onderwys - soos laer- en hoerskole 
Onontwikkelde areas 

Die onontwikkelde gebied kan gewoonlik onder twee hoofde geklassifiseer word: 

a) onbenutte, oop terrein 

b) landbougrond 

1.3.6 Aktiwiteit 1: 

1.3.7 Om die rol en funksie van grondgebruik te beskryf 

1.3.8 [LU 2.2] 

Bestudeer die skets van die stedelike gebied en beantwoord die vrae: 



12 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Industrieel (h) 

Sentrale besigheidsdistrik (c) 
Munisipale behuising (g) 
Informele behuising (b) 
Lae inkomstegroep (I) 
Privaat (p) 



Figure 1.4 



1. Waar word die sakekern van die stedelike gebied aangetref? 

2. Sou jy B as 'n hoe-inkomste-woongebied beskryf of as 'n laerinkomstegroep woongebied? Gee 'n rede 
vir jou antwoord. 

3. Wat belemmer moontlike toekomstige uitbreiding van die stad in 'n noordelike rigting (sien C). 

4. Is daar genoegsame sportfasiliteite beskikbaar om in die inwoners van die stad se behoeftes te voorsien? 



13 

1.3.9 Aktiwiteit 2: 

1.3.10 Om die funksie van grond in die omgewing te bespreek 

1.3.11 [LU 2.2] 

lw: opvoeders moet daarop let dat hierdie aktiwiteit 'n praktiese opdrag is wat in pare gedoen kan word. 
2. Die funksie van die grond in my omgewing 

Bestudeer die tabel en bykomende inligting en volg die instruksies van die opvoeder om die gebruik van 
grond in jou omgewing te bepaal. 



Grondgebruikkategorie 


Beskrywing 


Erf No. 


Residensieel 






Fabrieke/Nywerhede 






Groothandel 






Handel 






Ontspanning 






Openbare Dienste 


Bv. kerke, hospitaal, lughawe, ens. 




Opvoeding 


Bv. skool, universiteit, ens. 




Oop onbenutte terrein 






Landbougrond 






Strate 







Table 1.5 

Die opvoeder sal aan elke twee leerders 'n straatblok toeken. Leerders moet dan die inligting oor die 
grondgebruik op 'n tabel soos hierbo invul. Daar word ook van leerders verwag om 'n rowwe kaart te teken 
van hulle gebied. Dit moet ook die nommers aandui van die erwe indien moontlik. 

BELANGRIK : Moet nie alleen ronddwaal in 'n onveilige gebied nie. Moenie afdwaal van jou groep nie. 
Opvoeders moet verseker dat die leerders nie in gebiede geplaas word waar hulle in gevaar mag wees nie. 

Opdragte vir groepwerk : 

Handig julle werkvelle met data in, asook 'n netjiese kaart wat die deel van die stedelike gebied uitbeeld 
waar julle die opname onderneem het. 

3. Stedelike dienste 

Hoegroter die dorp of stad, hoe meer dienste word gewoonlik aangetref. Hoe meer mense daar in 'n stad 
woon, hoe meer mense is daar wat dienste verlang. Vir enige besigheid om winsgewend te wees, is daar 'n 
minimum aantal persone nodig wat dit kan ondersteun. Vir 'n apteek is dit nodig dat daar minstens 2 000 
mense moet wees wat die besigheid kan ondersteun. Sekere dienste word egter in alle stede aangetref, soos 
byvoorbeeld 'n poskantoor, terwyl ander slegs in sekere stede aangetref word, soos byvoorbeeld 'n universiteit. 

Stedelike dienste val in verskillende kategoriee, soos byvoorbeeld: 

a) Openbare dienste soos die biblioteek, landdroskantoor, hospitaal, polisiekantoor, skole en kerke. 

b) Finansiele en professionele dienste, soos mediese praktisyne, tandartse, veeartse, prokureurs, banke en 
versekering. 

Kommersiele ondernemings soos apteke, juweliers, meubelwinkels, klerasiewinkels en bakkerye, asook 
slaghuise en motorhandelaars. 

4. Stedelike probleme 

Stedeondervind 'n verskeidenheid van probleme weens faktore soos 'n snelle toename in inwoners wat 
druk op die gebied se hulpbronne plaas. Die volgende probleme word in meeste stede ondervind: 



14 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



a) Verkeersprobleme weens groot aantal inwoners wat paaie moet gebruik. 

b) Besoedeling weens gasse vrygestel deur fabrieke en motors. 

c) Druk op landbougrond op stedelike soom weens die vraag na grond vir ontwikkeling 

d) Verval van geboue in SSK weens ouderdom en gebrek aan instandhouding. 
5. Die impak van menslike bedrywighede op die omgewing 

1.3.12 Aktiwiteit 3: 

1.3.13 Om probleme te identifiseer en oplossings daarvoor te vind 

1.3.14 [LU 2.3] 

Bestudeer die volgende prent en beantwoord die vrae wat daarop volg: 




Figure 1.5 



1. Met watter ernstige probleem het die inwoners van hierdie stad te kampe? 

2. Watter stappe kan geneem word om die situasie te verbeter of te verhoed? 

3. Watter rol kan herwinning speel in die druk wat die mens se afvalstowwe op die omgewing plaas? 

4. Wat sal gebeur as die mense op die aarde aanhou om die omgewing, lug en waterbronne te besoedel? 
Verdere opdragte vir groepwerk: 

Vind meer uit oor die volgende vorms van besoedeling 

1. Lugbesoedeling 

2. Waterbesoedeling 

3. Grondbesoedeling 

Wenke vir die opvoeder: 

Die spesifieke module kan met vrug prakties bestudeer word. Moedig die leerders aan om eie inisiatief 
te neem, asook om te besef wat die waarde is van 'n verantwoordelike houding teenoor ons natuurlike hulp- 
bronne. Die leerder moet bewus gemaak word van die druk wat menslike bedrywighede, asook menslike 
ontwikkeling van nedersettings op die natuur het. Die ideaal is om by leerders goeie waardes en verantwo- 
ordelikheid teenoor die omgewing aan te kweek. 



15 
1,3.15 Assessering 



16 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



LU 2 



AARDRYKSKUNDIGE KENNIS EN BEGRIPDie leerder is in staat om aardrykskundige en 
omgewingskennis en -begrip te toon. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



2.1 verskeie soorte nedersettingspatrone identifiseer en vergelyk [mense en plekke]; 

2.2 faktore wat die vorming van nedersettingspatrone bei'nvloed (natuurlike, ekonomiese, 
sosiale/politieke faktore) [mense en hulpbronne]; 

2.3 kritieke faktore identifiseer wat tot die verandering in nedersettingspatrone in Suid-Afrika, Afrika 
en elders gelei het [mense en omgewing]. 



Table 1.6 



1.3.16 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 

1. Min of meer in die middel. Altyd in die mees toeganklikste deel van die stedelike gebied. 

2. Lae-inkomste behuisingsgebied. Dit is informele behuising, met ander woorde 'n plakkersgebied. B is 
ook aangrensend aan 'n nywerheidsgebied wat dit uiters ongeskik maak vir hoe-inkomste behuising. 

3. Nywerhede. 

4. Geen voorsiening is vir sportfasiliteite gemaak nie. 

AKTIWITEIT 2 

Antwoord volgens die gebied waar jy woon. 
AKTIWITEIT 3 

1. Besoedeling. Die gebrek aan vullisverwydering as basiese diens is die onderliggende probleem. 

2. Munisipale vullisverwysderingsdiens instel. Die plasing van meer en gratis vullishouers en groot stort- 
ingsbakke. Opvoedingsprogramme onder die gemeenskap loods. 

Fabrieke in die agtergrond (op die diagram) kan deur wetgewing gedwing word om filters in skoorstene te 
installeer om besoedeling te verminder. 

1. Baie belangrike rol. Herwinningshouers kan op sentrale plekke geplaas word. Aparte houers (duidelik 
gemerk) vir papier, glas en blikke. 

2. Omgewingsvernietiging sal op so 'n skaal toeneem dat toekomstige geslagte nie dieselfde kwaliteit lewe 
op aarde as die huidige geslag sal kan he nie. Kan lei tot die uitbreek van siektes en epidemies. 



17 

1.4 Migrasie 4 

1.4.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

1.4.2 Graad 8 

1.4.3 NEDERSETTINGS 

1.4.4 Module 4 

1.4.5 MIGRASIE 

1. Die migrasie van persone na 'n nuwe standplaas 

• Julie net reeds kennis gemaak met die migrasie van persone vanaf die platteland na die stad. Migrasie 
vind egter nie net plaas vanaf landelike na stedelike gebiede nie. Persone beweeg ook vanaf een stedelike 
gebied na 'n ander, of selfs vanaf een land na 'n ander. 

• Migrasie vanaf die plek waar jy jare gebly het, bv. Kaapstad na 'n nuwe plek, bv. Londen, staan as 
EMIGRASIE bekend. 

• Migrasie na 'n plek waar jy 'n nuwe tuiste vind, staan as IMMIGRASIE bekend, bv. na Londen. 

• Migrasie is 'n permanente verskuiwing na 'n nuwe omgewing of standplaas. 

Redes vir migrasie 

Daar is verskillende redes waarom persone van woonplek verskuif. Hierdie faktore kan gewoonlik in twee 
kategoriee verdeel word, nl.: 

• Stootfaktore - faktore wat persone aanmoedig om 'n gebied te verlaat. 

• Trekfaktore - faktore wat persoon lok om hulle in 'n sekere omgewing te vestig. 

1.4.6 Aktiwiteit 1: 

1.4.7 Om inligting uit 'n grafiese voorstelling af te lei 

1.4.8 [LU 1.2] 

Bestudeer die volgende prent en beantwoord die vrae wat daarop volg: 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24616/l.l/>. 



18 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1 


) 1 


\ 

\ 


->-- 
/ 


/ 1 


\ 


x ,.. 


•H L 








\^ J"'-) — 
^ - — , / 












\ "'"•! / ^ jr -^^ 





Figure 1.6 



1. Watter proses word deur die illustrasie uitgebeeld? 

2. Watter omstandighede in Suid-Afrika dink jy het die persone laat besluit om so 'n stap te neem? 

3. Watter invloed het die tendens op die ekonomie van Suid-Afrika indien hoogsgeskoolde werkers die 
laat in groot getalle sou verlaat? 

2. Faktore wat migrasie bevorder 
2.1 Stootfaktore 

Stootfaktore speel 'n belangrike rol as oorsaak van migrasie. Stootfaktore kan hoofsaaklik in drie kate- 
goriee verdeel word: 

a) Politieke faktore: politieke faktore is waar persone immigreer weens die druk of vervolging wat hulle 
ondervind in hul geboorteland. Gedurende die Apartheidsjare het verskeie swart Suid-Afrikaners die land 
verlaat en hulle elders gaan vestig, bv in Engeland en Europa. Dit was weens die politieke druk en vervolging 
wat hulle hier moes verduur, asook die gebrek aan geleenthede vir onderwys. 

b) Ekonomiese faktore: ekonomiese faktore is waar 'n ekonomiese stelsel van 'n land nie voordelig is 
vir die persoon nie en hy na 'n ander land trek om beter te kan leef. So het baie persone na die VSA en 
Engeland verhuis waar beter werksgeleenthede beskikbaar was. 

c) Omgewingsfaktore: persone word ook weggedryf van die plek waar hulle woon weens 'n ongunstige 
fisiese omgewing. Te veel of te min water mag 'n ernstige bedreiging vir die omgewing inhou. Sommige 
persone is verplig om te trek, weens die feit dat hulle op die vloedvlakte van 'n rivier woon. Tydens 'n vloed 
word eiendomme en persone deur die watermassa bedreig. 



1.4.9 Aktiwiteit 2: 

1.4.10 Om persoonlike ervarings skriftelik oor te dra 

1.4.11 [LU 1.5] 

Op jou eie 

Jy is 'n trekarbeider wat help om die vrugte in die Boland te oes. Jy werk op 'n plaas naby Worces- 
ter. Skryf 'n brief aan jou familie wat in Kimberley woon, en beskryf aan hulle onder watter moeilike 
omstandighede jy moet woon en werk. 

P olitieke stootfaktore 



19 

• Dikwels is persone verplig om hulle land te verlaat weens vervolging of bedreiging van hulle lewens as 
gevolg van hulle politieke idees. Hierdie vlugtelinge moet dan elders 'n heenkome soek. Hulle kan nie 
weer na die land terugkeer nie weens vrees vir hulle lewens. 

• Uit die vorige Oos-Europese lande moes baie mense vlug omdat hulle nie met die idees van die politieke 
party aan bewind saamgestem het nie. 

• In Zimbabwe vind ons ook dat baie mense tans na die buurstate, soos Suid-Afrika vlug. Aangesien 
hulle politieke idees verskil van die van die heersende party, word hulle deur sommige lede van die 
heersende party aangerand en gemartel. Dit dwing hulle om die land te verlaat. 

E konomiese stootfaktore 

• Weens 'n ineenstorting in 'n land se ekonomie, word mense gedwing om na ander lande te vlug om 
kos te vind. 'n Voorbeeld hiervan is die hongersnood wat in Ierland geheers het in 1840 weens die 
mislukking van die aartappeloes. Sowat 5 miljoen mense het gesterf weens 'n skaarste aan kos. 

O mgewingstootfaktore 

• Water speel hier 'n groot rol - of te min (droogte) of te veel (vloed). In die VSA en Kanada is dit 'n 
algemene bedreiging. Dit kan mense dwing om hulle huise te verlaat om te oorleef. 



1.4.12 Aktiwiteit 3: 

1.4.13 Om deur navorsing voorbeelde van stootfaktore te vind 

1.4.14 [LU 1.7] 

In groepe 

Besoek die biblioteek en vind twee voorbeelde van elk van die volgende stootfaktore: 

a) Politieke faktore 

b) Ekonomiese faktore 

c) Omgewingsfaktore 
2.2 Trekfaktore 

P olitieke trekfaktore 

• Soms kan lande met 'n demokratiese regering gewild wees as bestemming vir immigrasie. Sommige 
persone wat in 'n land woon waar die politieke stelsel baie min vryheid toelaat, mag verkies om die 
land te verlaat. 'n Voorbeeld hiervan is die vloei van immigrante vanaf Oos- na Wes-Europa. Dit het 
egter baie afgeneem na die val van die Berlynse Muur. 

E konomiese trekfaktore 

• Mense trek graag na gebiede waar daar werksgeleenthede beskikbaar is. 'n Voorbeeld hiervan is die 
ontginning van natuurlike hulpbronne, soos olie en goud. Kan jy aan nog 'n plek of dorp dink wat sy 
bestaan aan minerale te danke het? Ten spyte van 'n uiterste klimaat, sal mense steeds na die gebiede 
gaan om 'n inkomste te verdien. 'n Voorbeeld is werkers op oliebore in die Noordsee. 

O mgewingfaktore 

• Mense verkies om in 'n gebied te woon met 'n gematigde klimaat. Hulle vermy gebiede wat of baie 
warm of baie koud word. Sommige mense verkies weer 'n baie droe klimaat, weens hulle gesondheid, 
byvoorbeeld persone wat aan asma ly. 



20 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.4.15 Aktiwiteit 4: 

1.4.16 Om deur navorsing inligting oor emigrasie op te spoor 

1.4.17 [LU 2.3] 

In pare 

Soek inligting oor die getal mense wat Suid-Afrika verlaat het weens emigrasie tussen 1993 en 1997. 
Teken nou 'n grafiek wat die getal vir elke jaar aandui en stel vas of daar 'n toename of afname was in die 
getal persone wat die land verlaat het. 

Navorsing 

Doen navorsing oor eenvan die volgende tipe migrante: 

a) slawerny 

b) gasarbeiders 

c) studente 

1.4.18 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]; 

1.5 inligting in die veld waarneem en dit opteken [werk met bronne]; 

1.7 op verskeie maniere verslag doen oor kennis wat tydens die ondersoek verkry is deur 'n redenasie 
gegrond op inligtingsbronne te formuleer; gebruik kaarte, diagramme en grafika; gebruik, waar 
moontlik, rekenaars in die aanbieding [dra die antwoord oor]. 



continued on next page 



21 



LU 2 

AARDRYKSKUNDIGE KENNIS EN BEGRIPDie leerder is in staat om aardrykskundige en 
omgewingskennis en -begrip te toon. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



• 



2.1 verskeie soorte nedersettingspatrone identifiseer en vergelyk [mense en plekke]; 

2.2 faktore wat die vorming van nedersettingspatrone bei'nvloed (natuurlike, ekonomiese, 
sosiale/politieke faktore) [mense en hulpbronne]; 

2.3 kritieke faktore identifiseer wat tot die verandering in nedersettingspatrone in Suid-Afrika, Afrika 
en elders gelei het [mense en omgewing]. 



Table 1.7 



1.4.19 

1.4.20 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 



• Emigrasie na die buiteland 

• Die tekort aan werksgeleenthede 



Veiligheidsituasie in Suid-Afrika 
Plaasmoorde 

Toenemende vlaag van geweldmisdaad in Suid-Afrika, ens. 
AKTIWITEIT 2 en 3 
Eie antwoorde 
AKTIWITEIT 4 
Eie navorsing 

1.5 Vervoer 5 

1.5.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

1.5.2 Graad 8 

1.5.3 NEDERSETTINGS 

1.5.4 Module 5 

1.5.5 VERVOER 

1. Verbeterde verkeersmiddele 

In die jare voordat fabrieke opgerig is om produkte op groot skaal te maak het mense op klein skaal 
by hulle huise of in kleiner geboue hulle werk gedoen. Hulle moes werk toe stap en het dus so na 
as moontlik aan hulle werk gebly. Teen die middel van die 19de eeu (omtrent 1825 - 1875) het die 
nywerheidsomwenteling gekom, masjiene is vervaardig, die eerste motors is gebou en fabrieke is opgerig. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24617/l.l/>. 



22 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Daarna het die vervoermiddele vinnig ontwikkel en spoedig was dit nie net die motor nie, maar trems, 
stoomtreine en later elektriese treine, moltreine, busse en vinnige motors. Skielik kon die mense nou verder 
van hulle werkplekke bly en dit het veroorsaak dat die grense van dorpe en stede baie vinnig groter 
geword het. Dit het 'n groot invloed op die stad se beeld van binne en buite gehad, bv. 

• mense se werkplekke en slaapplekke is al verder weg van mekaar aangetref; 

• verskillende tipes woongebiede (hoeklas, middelklas en werkersklas)- en werkgebiede (kantoorblokke en 
winkels in die middedorp; fabrieke op die rand van die dorp) het ontstaan; 

• hoe geboue het in die middestad / dorp ontstaan want almal wou daar wees, grond het duurder geword 
en mense het begin om geboue "bo-op mekaar" (verdiepings) te bou; 'n nuwe vervoermiddel, die hysbak, 
het ontstaan; 

• paaie en spoorlyne is gebou en mense het hulle huise en besighede daarlangsaan opgerig - so het dorpe 
en stede allerhande vorme begin aanneem as jy van bo af sou kyk, bv. die middedorp met al sy paaie 
en geboue daarlangsaan lyk stervormig. (FOTO VAN DORP SIEN 301) 

• groot dele van dorpe / stede is geteer vir parkering, strate is verbreed en betonoerwoude het ontstaan.; 

• baie van die funksies wat slegs in die middedorp (SSK - Sentrale Sakekern) aangetref is, soos bioskope, 
groter winkels, kantore, ens. het na die voorstede verskuif. Groot winkelsentrumkomplekse, soos 
Tygervalleisentrum en Eastgate is gebou en het huisvesting gebied vir 'n groot aantal funksies bymekaar. 
Eenstopinkopiegeriewe met genoeg parkeerplek en minder verkeer lok groot getalle mense elke dag; 

• die stad het skielik baie vinnig in feitlik alle rigtings uitgebrei en dit is nou moeilik om te bepaal watter 
vorm 'n stad aanneem - meeste stede is basies vormloos. 

2. Hoe het hierdie ontwikkeling die mense in ons land geraak? 

Ons weet reeds dat die stad 'n geweldige aantrekkingskrag het en dat letterlik duisende nuwe intrekkers 
daagliks na groter dorpe en stede trek, sommige omdat hulle verplaas is en reeds werk het en andere met die 
hoop dat hulle werk sal kry en 'n beter bestaan kan maak. Kom ons probeer 'n beeld skep van die gevolge 
van die geweldige uitbreiding van dorpe en stede: 

• mense beweeg om verskeie redes na die stad soos hierbo gemeld. Daar word bereken dat daar tussen 
10 000 en 15 000 nuwe intrekkers elke maand in die groter Kaapstad-gebied intrek. Sommige van hulle 
(klein groepie) het werk, is verplaas of verander van omgewing en hulle is gewoonlik finansieel sterk. 
Die oorgrote meerderheid hoop egter hulle kry werk en kom om 'n beter bestaan te probeer maak. Ons 
fokus eers meer op hierdie groep; 

• as die mense hier aankom het hulle geen woon- of werkplek nie. Hulle beweeg dus na die buiterand 
van die stad waar hulle informele huise oprig. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van reuse 
dorpsgebiede soos Khayalitsha, Kruispad, Guguletu, Soweto, ens; 

• aangesien die mense nie geld of werk het nie, leef hulle in haglike omstandig-hede. Daar is nie ordentlike 
sanitere geriewe nie, ook nie altyd skoon water of wasgeriewe nie. Bowenal is hulle honger en 'n honger 
mens sal enigiets doen om kos te kry, ook steel as dit moet; 

• dit veroorsaak dat misdaad toeneem. Werklose mense is bedags by die huis terwyl ander gaan werk. 
Die werkendes word of deur die dag besteel of hulle word saans deur bendes voorgele en van hulle geld 
beroof; 

• aangesien die informele dorpe meestal onbepland is, is die mense ook aan die natuur, soos storms, 
oorstromings, ens. blootgestel en staan hulle huise menigmaal in die water as dit gereen het; 

• om warm te bly moet hulle vuurmaak en om kos gaar te maak moet hulle of gas of primusstofies, wat 
met lampolie werk en hoogs ontvlambaar is, gebruik. Ons hoor en lees kort-kort van groot brande wat 
in die informele dorpe uitbreek en honderde hutte afbrand - partykeer sterf mense en meestal verloor 
hulle al hulle besittings; 

• diegene wat wel werk het moet soggens die trein of bus of taxi ('n nuwe bedryf wat ontstaan het a.g.v. 
tekort aan vervoer) haal en omdat die werkplek partykeer baie ver van die woonplek is, moet hulle al 
baie vroeg hulle huise verlaat en kom hulle saans baie laat weer terug. So verwaarloos hulle ook hulle 
eie kinders wat op hulleself aangewese is elke dag; 



23 

• baie jonger mense en kinders begin bedel in die middestad. Kinders gaan nie skool toe nie maar bly 
op straat en slaap op winkelstoepe, terwyl sommige probeer om informele huise van plastiek en sak op 
enige moontlike oop ruimte, te bou. 'n Mens sien hulle selfs op die eilande tussen die hoofpaaie op die 
Nl en onder brue; 

• die koms van die motorvoertuig dra ook grootliks by tot lugbesoedeling in die stad en 'n groot deel 
van die bruin luglaag wat ons gereeld oor die stad sien hang, is afkomstig van die uitlaatgasse van 
motorvoertuie; 

• die mense wat finansieel sterk is kan huise bekostig, bly in een of ander van die voorstede en ry met 
hulle privaatmotors werk toe. 

Die fmansiele vermoens van mense bepaal dus watter tipe vervoer hulle gebruik en dit het 'n groot invloed 
op waar hulle woon en werk. 

• Mense wat dit kan bekostig maak hoofsaaklik van die privaatmotor en/of ryklubs gebruik om by hulle 
werk te kom. Dit beteken dat hulle groter vryheid het om 'n huis te koop waar hulle wil. 

• Mense wat behoeftig of armer is se keuses is beperk. As hulle nie binne stapafstand van hulle werk 
woon nie, moet hulle of naby 'n busstop of stasie woon om soggens by hulle werk te kom, anders moet 
hulle stap. Dit is verbasend hoe baie mense soggens lang afstande werk toe stap omdat hulle nie die 
vervoer kan bekostig nie. 



1.5.6 Aktiwiteit 1: 

1.5.7 Om inligting deur middel van opnames te bekom 

1.5.8 [LU 1.7] 

Hierdie gedeelte oor verkeersmiddele kan as geheel met plaaslike opnames deur leerders gedoen word, bv. 

1. Maak 'n opname in julle klas van hoe leerders by die skool kom. Maak 'n evalueringsruit (grid) en 
skryf die verskillende soorte vervoer bo-aan, bv. bus, trein, privaatmotor, stap, ens. 

2. Maak 'n tweede opname en bepaal die afstande wat leerders naastenby van die skool bly en vergelyk 
dit met die vervoermiddels wat hulle gebruik. 

3. Laat individuele leerders elk 'n eie evalueringsruit opstel en 'n opname by hulle ouers doen oor die 
volgende aspekte: waar werk hulle, hoe kom hulle by die werk - verskillende soorte vervoer, ryklubs, ens. 

4. Maak 'n opname by die skool onder die werkers en bepaal waar hulle woon en hoe hulle by die werk 
kom. Vra vrae soos: hoe laat gaan julle soggens by die huis weg? Hoe laat kom julle by die huis? Hoe kom 
julle kinders by die skool? ens. vergelyk die verskillende stelle inligting met mekaar - wat vind julle? 

5. Maak 'n lys van probleme wat mense in groot dorpe en stede ondervind wat met verkeer te doen het, 
bv. verkeersknope; baie tyd wat verlore gaan omdat mense in stadige verkeer sit; swak vervoermiddels in lae 
sosio-ekonomiese gebiede; gevaar op voorstedelike treine, ens. (Doen op aparte folio en voeg by module) 

• Identifiseer die DRIE grootste of ernstigste probleme. Verdeel die klas in DRIE groepe en elk neem 
een probleem deur die stappe van probleemoplossing. Doen moontlike oplossings aan die hand en kom 
dra dit op een of ander manier voor in die klas. 

• Hou 'n klasbespreking / paneelbespreking oor die rol van verkeersmiddele in die lewens van mense in 
verskillende sosio-ekonomiese groepe. 



1.5.9 Assessering 



24 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]; 

• 1.5 inligting in die veld waarneem en dit opteken [werk met bronne]; 

• 1.7 op verskeie maniere verslag doen oor kennis wat tydens die ondersoek verkry is deur 'n redenasie 
gegrond op inligtingsbronne te formuleer; gebruik kaarte, diagramme en grafika; gebruik, waar 
moontlik, rekenaars in die aanbieding [dra die antwoord oor]. 



Table 1.8 



Chapter 2 

Kwartaal 2 



2.1 Die volhoubaarheid van natuurlike hulpbronne 

2.1.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

2.1.2 Graad 8 

2.1.3 NATUURLIKE HULPBRONNE 

2.1.4 Module 6 

2.1.5 DIE VOLHOUBAARHEID VAN NATUURLIKE HULPBRONNE 

a) Wat word bedoel met "volhoubaarheid"? 

• Volhoubare ontwikkeling veronderstel die oordeelkundige benutting van natuurlike hulpbronne. Dit 
beklemtoon verder dat die doelstellings van bewaring nie bereik kan word as stappe nie gedoen word 
om die armoede en ellende van honderde miljoene mense regoor die wereld te verlig nie. Ontwikkeling 
is onontbeerlik vir die verhoging van die mensdom se lewenspeil en om mense in staat te stel om hul 
potensiaal te verwesenlik, menswaardig te leef en sodoende die welsyn van toekomstige geslagte te 
waarborg. 

• Dit is egter duidelik dat ontwikkeling met omsigtigheid aangepak moet word. Dit moet behoortlik 
bestuur en beheer word, met begrip vir die behoeftes van die huidige sowel as toekomstige geslagte. 
Dit moet hand aan hand gaan met bewaring en moet die ruimste mate van samebestaan tussen die 
mens en die natuur toelaat. 

• Die mens is afhanklik van die natuur vir die instandhouding van lewe. Dit voorsien horn van lug, water 
en voedsel en lewer aan horn die stowwe wat hy nodig het vir huisvestiging, vervoer, werksgeleenthede 
en ontspanning. Sommige van hierdie bronne, soos minerale en fossielbrandstowwe, is beperk en dus nie 
hernubaar nie. Hierdie stowwe, wat oor miljoene jare vorm, sal uiteindelik uitgeput raak as ontginning 
voortgaan. 

b) Die Suid-Afrikaanse konteks 

• Suid-Afrika is 'n unieke land met unieke probleme. Sy ontwikkelde sektor is verantwoordelik vir van 
die ergste omgewingskending bekend aan die mens. Lugbesoedeling in Mpumalanga is na bewering 
gelyk aan, of oorskry selfs, die hoogste vlakke in die gei'ndustrialiseerde dele van Oos-Europa. As 
inkomste en bevolking in berekening gebring word, is Suid-Afrika die wereld se grootste vrysteller van 
koolstofdioksied. 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24621/l.l/>. 

25 



26 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Ernstige omgewingskade word eweneens deur Suid-Afrika se ontwikkelende sektor aangerig. Die poli- 
tieke besluite van die verlede het tragiese implikasies vir die omgewing gehad, soos wydverspreide gron- 
derosie in KwaZulu, Transkei en talle ander gebiede, en 'n verlies aan plantegroei weens oorbevolking 
en oorbeweiding. 

Suid-Afrika het egter 'n unieke rekord in Afrika wat betref natuurbewaring. Sy grootwild, wat in 'n 
stadium deur uitwissing in die gesig gestaar is, is op talle plekke hervestig. Suid-Afrika se kundigheid op 
die gebied word wereldwyd erken. Verreikende stappe is gedoen om Suid-Afrika se ongerepte natuur- en 
wildernisgebiede te beskerm (ofskoon party van hierdie stappe outokraties gedoen is en nie die belange 
van plaaslike gemeenskappe in ag geneem het nie). 

Tog is uitgestrekte gebiede en talle kosbare ekostelsels beskadig, afgetakel en vernietig. In die Tugela- 
opvanggebied in Natal is meer as 90 persent van die oorspronklike vleilande byvoorbeeld vernietig. Die 
kwagga het reeds uitgesterf en dieselfde lot kan die lelkraanvoel tref. In die reenseisoen spoel daar 
jaarliks miljoene tonne kosbare bogrond weg. Alles in ag genome, het die vermoe van Suid-Afrika se 
omgewing om mense en ander lewensvorme te onderhou, 'n knou weg. 

Wydverspreide - en soms chroniese - armoede sal uitgeskakel moet word, omdat dit een van die 
grootste omgewingsvernietigers in Suid-Afrika is. In talle dele van die land veg omgewingsvernietigers 
in Suid-Afrika is. In talle dele van die land veg verarmde gemeenskappe in oorbevolkte gebiede om 
oorlewing. In sulke omstandighede is omgewingsetiek dikwels nie ter sake nie en word bewaringskwessies 
as onbelangrik beskou in die nimmereindigende stryd om oorlewing. Om aan die lewe te bly, eet mense 
dikwels die saad vir die volgende jaar se oes. Hulle verniel nie die omgewing opsetlik nie, maar die 
samedromming van mense in 'n beperkte gebied lei onvermydelik tot omgewingsverval. In die proses 
word bome afgekap, grasvelde vernietig, waterbronne besoedel - ironies genoeg, juis daardie bronne 
waarop hulle vir hul oorlewing staatmaak. 




r\ 





(j^->- <j 



Figure 2.1 



Die saak het natuurlik ook 'n ander kant. Omgewingsvernietiging is ewe dikwels die gevolg van uitspattige 
en onvolhoubare lewenswyses. Sulke praktyke gaan dikwels gepaard met grootskaalse vermorsing en wyd- 
verspreide besoedeling. Kosbare water wat teen 'n hoe koste tot drinkwater gesuiwer is, word gebruik om 
groot (uitheemse) voorstedelike grasperke nat te lei. Munisipale vullishope word tot barstens toe volgepak 
met die rommel van 'n weggooi-samelewing. Gierigheid, onnodige verbruik en korrupsie kom wydverspreid 
voor, en as dit nie reeds moreel aanvaarbaar geword het nie, word dit in sekere sektore van die samelewing 
ten minste nie meer bevraagteken nie. 



• Onder hierdie tweeledige aanslag van armoede en oorvloed, is Suid-Afrika se natuurlike hulpbronbasis 
aan die verkrummel en sy biologiese verskeidenheid aan die kwyn. Die verwoestende langtermyngevolge 



27 

van omgewingsverval is 'n nasie wat bankrot is met weinig hoop op ekologiese en ekonomiese herstel. 

c) Wat word bedoel met biologiese diversiteit? 

Biologiese diversiteit omskryf die ontsaglike rykdom van lewe op aarde: 

• Die miljoene mikro-organismes, diere en plante, hul gene sowel as die verwikkelde ekostelsels waarbinne 
hulle funksioneer - al daardie dinge wat gesamentlik die lewende wereld vorm. 

• Hierdie plante en diere wat oor miljoene jare heen ontwikkel het, maak die planeet geskik vir menslike 
bewoning. 

• Hulle help om die aarde se chemiese balans te handhaaf en stabiliseer die weer en klimaat. 

• Afgesien van talle ander gebruike, voorsien hulle al ons voedsel en baie van ons grondstowwe en 
medisynes. 

d) Ekologiese stelsels 

• 'n Ekosisteem is die lewende en nie-lewende komponente van 'n bepaalde omgewing en die interaksie 
tussen die komponente. 

• Die studie van ekosisteme en die interaksies tussen die organismes en hul omgewing noem ons ekologie. 



2.2 Energie en water 2 

2.2.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

2.2.2 Graad 8 

2.2.3 NATUURLIKE HULPBRONNE 

2.2.4 Module 7 

2.2.5 ENERGIE EN WATER 

Energie en water 
Energie 

• In die bree gesien, word energie in Suid-Afrika ondoeltreffend en onvolhoubaar verbruik. Die land se 
geraamde bydrae van twee persent tot die wereld se koolstofdioksiedproduksie dra buite verhouding 
hoog by tot die kweekhuis-effek en mensgemaakte klimaatsveranderinge. Volgens die VN is Suid-Afrika 
per capita die wereld se hoogste vrysteller van koolstofdioksied. Die land se algemene energiebeleid 
moenie gerig wees op die opwekking en verkoop van meer krag nie, omdat dit tot meer besoedeling sal 
lei. Die aanvraag na elektrisiteit moet eerder beter beheer word om uiteindelik die totale verbruik te 
verminder. 

• Meer as 'n driekwart van Suid-Afrika se energie word van steenkool verkry, met die gevolg dat die 
land se afhanklikheid van hierdie nie-hernubare hulpbron van die hoogste in die wereld is. Suid-Afrika 
beskik egter oor enorme steenkoolreserwes van oor die 58 000 miljoen ton. Ongeveer die helfte van 
die steenkool wat plaaslik ontgin word word gebruik vir kragopwekking. 'n Kwart word gebruik om 
vloeibare sintetiese brandstowwe deur middel van die Sasolproses te vervaardig, terwyl die ander kwart 
direk deur nywerhede of in huise verbrand word om hitte te verskaf. 

• Al die groot steenkool- kragstasies is binne 'n radius van 150 km van die grootste steenkolmyne in die 
Oos-Transvaalse Hoeveld gelee. Dit lei tot lugbesoedeling wat volgens sekere wetenskaplikes gelyk is 
aan die ergste in die wereld. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24624/l.l/>. 



28 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Lugbesoedeling hou uiters nadelige gevolge vir die omgewing in, veral aangesien 'n aansienlike deel 
van Suid-Afrika se vrugbare landbougrond en kommersiele, plantasies, sowel as sowat 25 persent van 
sy oppervlak-afioopwater, binne hierdie streek val. Direkte steenkoolverbranding deur nywerhede en 
swart dorpsgebiede wat nie elektrisiteit het nie, veroorsaak ook aansienlike lugbesoedeling, wat op sy 
beurt weer bydra tot omgewings- en gesondheidsprobleme. 



stcenkool 




plante 
(hout) 



kernkrag 



Figure 2.2 



2.2.6 Aktiwiteit 1: 

2.2.7 Om konsepte te verklaar wat verband hou met energie 

2.2.8 [LU 1.1] 

1. Identifiseer die drie natuurlike hulpbronne wat volgens die teks nie-volhoubaar gebruik word en omskryf 
hul betekenisse: 

2. Hoekom is dit so dat die helfte van die bevolking van SA van brandhout as 'n energiebron afhanklik 
is? 

3. Verduidelik die volgende: 

• Sintetiese brandstof 

• Kweekhuiseffek 

• Volhoubaarheid 

• Mensgemaakte klimaatsveranderinge 

'n Groot omgewingsprobleem is die feit dat nagenoeg die helfte van Suid-Afrika se bevolking tans aangewese 
is op die nie-volhoubare verbruik van brandhout as energiebron. As die huidige verbruik voortduur, kan alle 
natuurlike bosse in die voormalige tuislande teen die jaar 2020 gestroop wees. 

Hoewel kernkrag as 'n potensiele kragbron steun geniet, is elektrisiteit wat by die Koeberg-kragsentrale 
opgewek word duurder as die in die nasionale netwerk. 

Daar is ook nog groot, onopgeloste omgewingsprobleme wat betref die berging van gevaarlike kernafval. 



29 

2.2.9 Aktiwiteit 2: 

2.2.10 Om maniere te vind om hulpbronverbruik te verminder 

2.2.11 [LU 3.3] 

1. Bespreek die volgende stelling: 

Daar moet meer klem gele word op die verskaffing van doeltreffende en toeganklike openbare vervoer, 
terwyl die gebruik van private vervoer op toepaslike wyse ontmoedig word. 

Kernwoorde: lugbesoedeling, brandstofverbruik (vermorsing en besparing), onderhoud van paaie, omgew- 
ingsvernietiging. 

2. Bespreek die volgende stelling: 

Sonkragwarmwatersilinders moet verpligtend gemaak word. 



Verduidelik wat sonkragverhitting is. 
Hoe werk sonverhitting? 
Waarvoor kan sonverhitting gebruik word? 
Is dit goedkoper of duurder as elektrisiteit? 



W ater 



Alle lewe op aarde is afhanklik van water. Suid-Afrika is 'n droe land en water is die sleutelfaktor wat 

toekomstige ontwikkeling aan bande le. Tog het ons toegelaat dat die produktiwiteit en verskeidenheid 

van die land se lewensnoodsaaklike varswaterstelsels agteruitgaan, of self vernietig word. 

Die redes hiervoor was onder meer bosboubedrywighede, landbou-ontwikkeling, nywerheids- en mu- 

nisipale besoedeling, verstedeliking, die aanplant van indringerspesies, bosbou, en die vernietiging van 

plantegroei. 

Terwyl watervoorsiening in die meeste formele stedelike gebiede van hoogstaande gehalte is en wa- 

terriolering as vanselfsprekend aanvaar word, het talle mense in landelike en in informele stedelike 

nedersettings steeds nie bevredigende waterbronne nie. Die water wat wel beskikbaar is, veroorsaak 

dikwels ernstige gesondheidsprobleme. 

Die meeste Suid-Afrikaanse riviere word by een of meer plekke opgedam of gereguleer, wat meebring 

dat hul ekologiese status radikaal verander is. So baie water word op die oomblik uit voorheen stand- 

houdende riviere soos die Letaba en Levuvhu (wat die Kruger-wildtuin van water voorsien) onttrek, 

dat hulle selfs te midde van goeie reens lank ophou vloei. 

Die vraag na water neem toe en word bereken dat 'n groot deel van Suid-Afrika iewers tussen 2002 en 

2040 'n toestand van chroniese droogte sal ondervind. Dit spreek vanself dat dit 'n saak van uiterste 

dringendheid is dat waterbesparings-maatreels in alle fasette van die lewe ingestel word. 



2.2.12 Aktiwiteit 3: 

2.2.13 Om mense in te lig en op te voed oor die belangrikheid van waterbesparing 

2.2.14 [LU 3.3] 

1. Beplan 'n doeltreffende reklame veldt og om mense bewus te maak van die noodsaaklikheid van waterbe- 
sparing en die volgehoue benutting daarvan. 

• Besluit eerstens wie julle teikenmark gaan wees (landelike of stadsbewoners). 

• Besluit watter media julle gaan gebruik (radio, TV, tydskrifte, koerante). 

• As julle duidelikheid het oor die bogemelde, word daar besluit op die inhoud (teks/kopie) en visuele 
materiaal wat die boodskap moet oordra. 



30 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2. Beplan 'n opvoedkundige program om leerders in graad 1 bewus te maak van die noodsaaklikheid van 
waterbesparing. 

• Vleilande speel 'n belangrike rol in die instandhouding van biodiversiteit. Hierdie stelsels is ook 'n 
belangrike waterbron vir talle plattelandse gemeenskappe. Nogtans is baie vleilande drooggele of 
versteur deur dreineringsprogramme vir landbougewasse, houtproduksie en opvulling vir paaie en huise. 



2.2.15 Aktiwiteit 4: 

2.2.16 Om persone bewus te maak van die belangrikheid van vleilande 

2.2.17 [LU 3.3] 

• Vleilande speel 'n belangrike rol in die instandhouding van biodiversiteit. Hierdie stelsels is ook 'n 
belangrike waterbron vir talle plattelandse gemeenskappe. Nogtans is baie vleilande drooggele of 
versteur deur dreineringsprogramme vir landbougewasse, houtproduksie en opvulling vir paaie en huise. 

1. Wat is 'n vleiland? Vind uit. 

2. Hoekom is dit belangrik om vleilande te beskerm? 



2.2.18 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 1.1 'n verskeidenheid aardrykskundige en omgewingsbronne relevant vir 'n ondersoek identifiseer en 
kies (gebruik veldwerk en ander ondersoekmetodes) [vind bronne]; 

• 1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]. 



Table 2.1 



LU3 


VERKENNING VAN VRAAGSTUKKEDie 

omgewingsvraagstukke en -probleme te neem. 


leerder 


is 


in 


staat 


om 


ingeligte besluite oor 


sosiale en 
















continued on 


next page 



31 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 



3.3 moontlike maniere om hulpbronverbruik te verminder te ondersoek [maak keuses]. 



Table 2.2 



2.2.19 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 

• STEENKOOL: Word in Suid-Afrika gebruik vir die opwekking van elektrisiteit en die vervaardiging 
van sintetiese brandstof. Word ook in nywerhede en huishoudelik as verbrandingsmiddel gebruik. 

HOUT: Word in Suid-Afrika se uitgebreide mynboubedrywighede gebruik. Word ook deur miljoene mense 
as brandhout gebruik vir verhitting en om kos voor te berei. Word ook deur mense in informele nedersettings 
as boumateriaal gebruik. Nywerhede vervaardig boumateriaal, meubels, papier, ens. 

WATER: Suid-Afrika is tradisioneel 'n droe land met 'n gemiddelde jaarlikse reenval van ongeveer 450 
mm. Verder is die reenval ook baie oneweredig versprei en neem af van oos na wes. Dit is dus uiters 
noodsaaklik dat ons ons beskikbare waterbronne sal beskerm en nie oorbenut nie. 

• Hulle leef in armoede in landelike gebiede en informele nedersettings sonder elektrisiteit en met brand- 
hout as hul enigste bron van verhitting of "elektrisiteit". 

• Sintetiese brandstof: Dit is brandstof wat d.m.v. 'n chemiese proses uit steenkool vervaardig word. 

Kweekhuiseffek: Besoedeling veroorsaak 'n laag van rook en besoedelde lug wat soos 'n kombers bokant 
'n stad hang en keer dat normale aardradiasie (uitstraling vanaf die aarde) kan plaasvind. Die gevolg is dat 
gebiede bokant 'n stad dan warmer is as omliggende gebiede weens die feit dat uitstraling belemmer is. Die 
toestand waar daar 'n hitte-gebied bokant 'n stad ontstaan, staan as 'n hitte-eiland bekend. Die kweekhuis- 
effek veroorsaak ook dat die temperatuur nie volgens die Normale Omgewingsvervaltempo (±0,65 °C) daal 
vir elke 100 meter wat jy vertikaal in die lug op beweeg nie. 

Volhoubaarheid: Dit vereis van alle huidige verbruikers om alle bestaande natuurlike en ander hulp- 
bronne so te gebruik dat daar nog genoeg behoue kan bly vir toekomstige generasies na ons. 

Mensgemaakte klimaatsveranderinge: Dit is klimaatsveranderinge wat plaasvind as gevolg van 
mensgemaakte prosesse soos die verbranding van fossielbrandstowwe en die vrystelling van besoedelde lug. 

AKTIWITEIT 2 

1. Eie antwoord 

Oorweeg die volgende: 

Ek stem 100% saam met hierdie stelling. Suid-Afrika het 'n doeltreffende openbare vervoerstelsel nodig. 
So 'n stelsel moet nie net toeganklik en bekostigbaar vir almal wees nie, dit moet ook veilig wees om te 
gebruik. 

Die gebruik van so 'n stelsel sal die volgende voordele inhou: 

Minder privaat motorvoertuie en afleweringsvoertuie op ons paaie. 

Minder onderhoud op paaie nodig. ( Grondstowwe word bespaar.) 

Minder besoedelde lug word vrygestel. 

Minder brandstof word verbruik. 

Minder steenkool word gebruik om brandstof te vervaardig. 

Weens afname in besoedelingsvlakke, vind minder klimaatsveranderinge plaas. 

Die gebruik van private motorvervoer kan op die volgende wyses ontmoedig word: 

Openbare motorvervoer kan goedkoper gemaak word as private vervoer. 

Maak sekere dele van 'n stad ontoeganklik vir private motorvoertuie. 

Voertuie kan in spitstyd uit stad gehou word. 

Parkeergeldheffmgs . 



32 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Beboet pendelaars wat in die stad werk en een-een werk toe ry. 
2. Wat is sonkragverhitting? 

Dit is verhitting wat sonder die gebruik van elektrisiteit geskied deur gebruik te maak van die son se 
energie as verhittingsbron. 

Hoe werk sonverhitting? Sonpanele (donker glaspanele met 'n stelsel van koperpype) word op 'n 
dak gei'nstalleer op so 'n manier dat dit maksimale sonbestraling ontvang. Water word deur die stelsel van 
koperpype gesirkuleer en omdat koper 'n goeie geleier van hitte is, raak dit gou warm en verhit die son se 
strale die water in die pype. Die warm water word dan vir huishoudelike doeleindes aangewend. Sonpanele 
kan ook deur die dag gebruik word om 'n batterystelsel te laai. Die batterye word dan saans gebruik om 
elektriese toestelle van elektrisiteit te voorsien. 

Gebruike: 

Vir warmwatertoestelle 

Vir laai van batterystelsels 

Koste? 

'n Redelike aanvanklike kapitale belegging is nodig om die stelsel te installeer afhangende van die grootte 
van die stelsel en of jy dit dalk self gaan doen. Nadat die stelsel gei'nstalleer is, kos dit egter niks behalwe 
minimale instandhoudingswerk indien nodig. 

AKTIWITEIT 4 

• Dit is laagliggende gebiede vol water. Dit is 'n komplekse ekosisteem op sy eie met 'n 
ryke verskeidenheid van plante- en dierelewe. 

• Vleilande vorm 'n unieke ekosisteem en dit moet beskerm word. 

Vleilande dien as "spons" om oortollige water op te slurp. 
Vir die behoud van biodiversiteit. 

Bied tuiste vir 'n groot verskeidenheid plant- en dierespesies. 
Gemeenskapsbelang. 

2.3 Landbou, bosbou en indringerspesies 3 

2.3.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

2.3.2 Graad 8 

2.3.3 NATUURLIKE HULPBRONNE 

2.3.4 Module 8 

2.3.5 LANDBOU, BOSBOU EN INDRINGERSPESIES 
Landbou 

• Die grootste skade wat die mens die aarde berokken - en dus ook die ernstige bedreiging vir sy eie 
voortbestaan - word deur die landbou aangerig. Ontsaglike dele van die planeet se natuurlike grond- 
ekostelsels is reeds vernietig en deur kunsmatige landboustelsels vervang. In die proses word streke se 
lewensvatbaarheid en hul vermoe om hul klimaat te reguleer grootliks verminder of vernietig. 

• Van Suid-Afrika se oppervlakte word ongeveer 85 persent vir landbou en bosbou aangewend. Tog het 
slegs 45 persent van die land 'n reenval van meer as 500 mm per jaar en is slegs om en by 12 persent 
geskik vir die verbouing van gewasse. Die res bestaan hoofsaaklik uit veld wat vir weiding gebruik 
word. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24641/l.l/>. 



33 

Gebrekkige beplanning in die verlede het veroorsaak dat groot stukke goeie landbougrond vandag vir 
altyd verlore is. Verstedeliking, mynbou (veral aan die Witwatersrand en Oos-Transvaalse Hoeveld) 
en ander bedrywighede het ook hul tol geeis. Verder het onoordeelkundige bestuurspraktyke en die 
verbouing van ekologiese ongeskikte gewasse tot wydverspreide omgewingsaftakeling in die vorm van 
gronderosie en woestynvorming gelei. Die verlies aan grond, meestal weens verkeerde landboupraktyke, 
word geskat op tussen 300 en 400 miljoen ton per jaar. 

Die ongelykhede in grondbesit in die Suid-Afrikaanse landbou is 'n kwessie wat ook aandag verg. Op 
die oomblik besit 'n geskatte 50 000 wit boere sowat 85 miljoen hektaar, waarvan omtrent 14,3 miljoen 
bewerkbaar is. Die 700 000 swart boere in die voormalige tuislande besit sowat 15 miljoen hektaar, 
waarvan slegs 2,3 miljoen verbroubaar is. 



2.3.6 Aktiwiteit 1: 

2.3.7 Om die misbruik van landbougrond te identifiseer en voorkomende optredes 
voor te stel 

2.3.8 [LU 3.3] 

1. Onderstreep die korrekte woorde. Verduidelik jou keuse. 

• Veestapels moet tot binne die drakrag van die grond verminder/ vermeerder word. 

• Gelyktydige verbouing van gewasse en die aanhou van vee moet aangemoedig/ ontmoedig word. 

2. Waarom is dit noodsaaklik dat die gebruik van bemestingstowwe, plaag- en onkruiddoders streng beheer 
moet word? Gee jou opinie. 

3. In watter opsig dra verstedeliking by tot die vernietiging van landbougrond? 
Bosbou 

• Woude vorm 'n intergrale deel van die aarde se lewensonderhoudende stelsels. Hulle speel 'n sleutelrol in 
die regulering van die atmosfeer en die klimaat deurdat hulle koolstof opgaar en plaaslike watersiklusse 
aan die gang hou. Hulle beskerm die grond teen oormatige erosie, reguleer die afloop van water, 
en verminder die impak van verspoelings en die gevolglike slikneerslae in riviere. Natuurlike woude 
is gewoonlik hoogs diverse ekostelsels wat miljoene spesies onderhou en vir die mens 'n waardevolle 
hulpbron is. Hulle vorm ook 'n belangrike deel van die bronnebasis vir toerisme en ontspanning en is 
bowendien van onskatbare kulturele waarde. 

• Ongelukkig word woude wereldwyd toenemend bedreig deur besoedeling en suurreen, onvolhoubare 
houtkappery, en die uitbreiding van landbougrond en stedelike gebiede. 

• In Suid-Afrika is inheemse en immergroen woude die kleinste en mees versnipperde van die land se sewe 
belangrikste biome, en bedek dit net 0,25 persent van die oppervlakte. Met die koms van Europese 
setlaars in die 17de eeu, is hierdie woude op groot skaal ontgin en baie areas is totaal ontbos. Die 
oorblywende inheemse woude in staatsbesit, veral die in Suid-Kaapland, word goed bestuur en lewer 
'n volhoubare opbrengs geelhout, stinkhout en varings. Inheemse woude in private besit word nie 
behoorlik beskerm nie en is besig om vinnig agteruit te gaan. 

• In die proses word ekostelsels afgetakel, biodiversiteit verminder, grond verspoel en kosbare waterbronne 
vermors. 

• Suid-Afrika is 'n belangrike uitvoerder van veral denne-, wattel- en bloekomhout. 



34 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.3.9 Aktiwiteit 2: 

2.3.10 Om maniere te ondersoek wat die uitputting van hout as hulpbron sal 
verminder 

2.3.11 [LU 3.3] 

1. Stel 'n alternatiewe materiaal voor waaruit elk van die volgende produkte vervaardig kan word: 

• Kurkproppe (boombas) 

• Rayonmateriaal 

• Houtplanke vir die maak van meubels 

• Houtsaagsels 

• Papier 

• Dwarsleers (spoor) 

• Houtkissies (vrugte) 

• Potlode 

2. Watter funksies wat deur borne (woude) as 'n lewensonderhoudende stelsel verrig word, kan deur niks 
anders verrig word nie? (Sien par. 1) 

2.3.12 Aktiwiteit 3: 

2.3.13 Om die belangrikste woudstreke op 'n kaart aan te dui 

2.3.14 [LU 1,1] 

• Raadpleeg 'n atlas om die belangrikste woudstreke in die RSA aan te dui. 

Indringerspesies 

• Suid-Afrika se natuurlike omgewing is reeds deur meer as 100 spesies vreemde fauna en flora bin- 
negedring. Dit het aanleiding gegee tot wydverspreide ekologiese skade en verliese van etlike miljarde 
rande ten opsigte van verlore landboupotensiaal en ander grondgebruike. Boonop is die uitroei van 
indringerspesies 'n duur en tydrowende proses. 

• Die indringerplante wat die afgelope dekades die vinnigste versprei het en reeds honderde duisende 
hektaar ingeneem het, sluit in hakea, Australiese Acacias, die Mauritius-doring, paraffienbos, lantana, 
waterlelie, nasella-graspol, verskeie dennespesies en die litjieskaktus. 

• Vreemde visspesies soos forelle en babers het ook reeds sommige rivierstelsels se inheemse vis ver- 
dring, terwyl eksotiese voelsoorte soos Europese spreeus en Indiese myna-voels 'n oorlas in stedelike en 
moontlik in landelike gebiede is. Hul presies getalle is egter nie bekend nie. Uitheemse rotte en muise 
is probleemdiere in menslike nedersettings, terwyl die Argentynse mier Suid-Afrika se fynbos bedreig 
deurdat hy die saadverspreidende inheemse mier verdring. 

• Suid-Afrika se kosbare waterbronne word ook swaar getref deur indringerplante. Oewerhabitats is veral 
kwesbaar vir indringing en die bo- en middellope van talle riviere is byna heeltemal toegegroei deur 
digte plate silwer en swart wattelbome (Acacia-spesies). 

• In fynbosgebiede het digte plate indringerplante die waterbalans van bergopvanggebiede versteur en 
skep indringers 'n baie groter brandgevaar as die natuurlike plantegroei. 

• Al sewe die belangrikste biosfere word deur indringerplante bedreig en fynbos, savanna en woudgebiede 
word die swaarste getref. Tot dusver is pogings om indringerplante in die subkontinent se formele 
bewaringsgebiede in bedwang te bring, met wisselende sukses toegespits op indringerbome en -struike. 
Indringing deur onkruid en grasse word meestal oor die hoof gesien en weinig ekologiese inligting is 
beskikbaar oor hierdie probleem. 



35 



2.3.15 Aktiwiteit 4: 

2.3.16 Om navorsing oor indringerspesies te doen en daaroor te skryf 

2.3.17 [LU 1.2] 

Om indringerspesies uit te roei, is 'n duur en tydrowende proses. 

1. Skryf kort aantekeninge oor een indringerplant en een indringerdier wat in julle omgewing voorkom. 

a) Indringerplant 

b) Indringerdier 

Enkele voorbeelde van indringerplante 




Figure 2.3 



Litjieskaktus 

Besmetting deur litjieskaktus belemmer boerderybedrywighede en veroorsaak dat die waarde van be- 
smette grond verminder. 

Dit beperk die weidingspotensiaal van die veld. 

Diere kan vol sere en swere word a.g.v. die weerhaakdorings wat aan hul liggame haak. 



36 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.4 



Selonsroos 

Dele van die plant is giftig vir mense, voels en ander diere. 

Vroee tekens van vergiftiging sluit in sweet, verlies van eetlus, mislikheid, braking, duiseligheid, maag- 
pyne, ens. Ernstige gevalle kan die dood tot gevolg he a.g.v. hartverlamming of verlamming van die 
asemhalingsorgane. 




Figure 2.5 



Lantana 

Hierdie indringer is so aggressief in die warmer dele van die Kaap dat dit borne van 10 meter hoog kan 
versmoor. 

Besmetting in plantasies bemoeilik bosbouwerksaamhede. Diere wat die blare daarvan vreet, kan vrek. 
Vergiftiging in mense kan binne drie weke lei tot die dood a.g.v. nierversaking. 



37 




Figure 2.6 



Rooikrans 

Rooikrans vorm digte, ondeurdringbare plate van groot struike of lae borne met ineengevlegte krone. 
Dit veroorsaak 'n ernstige probleem aangesien die ontkieming en groei van inheemse plante onderdruk 
word, en verdwyn die natuurlike plantegroei spoedig. 




Figure 2.7 



Port Jackson 

Die Port Jackson is aangeplant as 'n sandbinder op die Kaapse Vlakte. 

Die bas van die borne is aanvanklik in leerlooiery gebruik, maar is later deur beter bassoorte vervang 

Die hout van die Port Jackson is sagter en swakker as die beter sandbinder Rooikrans. 



2,3.18 Assessering 



38 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



• 



1.1 'n verskeidenheid aardrykskundige en omgewingsbronne relevant vir 'n ondersoek identifiseer en 
kies (gebruik veldwerk en ander ondersoekmetodes) [vind bronne]; 

1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]. 



Table 2.3 



LU3 



VERKENNING VAN VRAAGSTUKKEDie leerder is in staat om ingeligte besluite oor sosiale en 
omgewingsvraagstukke en -probleme te neem. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



3.3 moontlike maniere om hulpbronverbruik te verminder te ondersoek [maak keuses]. 



Table 2.4 



2.3.19 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 

1. VERMINDER: Drakrag beteken die hoeveelheid skaap of vee wat suksesvol en volhoubaar deur een 
hektaar grond gevoed kan word. Veestapels moet verminder word om binne die drakragvermoe van die 
grond te kom. Dit sal verseker dat oorbeweiding van die grond en uiteindelik erosie en verwoestyning 
nie plaasvind nie. 

AANGEMOEDIG: Gemengde boerdery moet aangemoedig word in gebiede waar daar genoegsame reenval 
is. Dit sal verhoed dat die boer te veel staatmaak op 'n enkele tipe boerdery en wanneer pryse onder druk 
kom sal dit verhoed dat hy fmansieel swaarkry. Grond word ook nie so maklik uitgeput nie. 

2. Indien hierdie stowwe reg gebruik word (wetenskaplik), kan dit lei tot verhoogde produksie wat vir 
die boer en sy grond voordelig is. Die verkeerde en ongekontroleerde gebruik van genoemde stowwe kan lei 
tot die vernietiging van ekosisteme, die vergiftiging van waterbronne en die grond kan totaal nutteloos raak. 

3. Verstedeliking lei tot 'n groter aantal mense in stedelike gebiede. Daar is dus 'n groter behoefte 
aan behuisingsgebiede en kommersiele ruimte. Dit lei tot ontbossing of selfs die inneem van waardevolle 
landbougrond soos wat die stedelike gebiede aan sy randgebiede uitbrei. 

AKTIWITEIT 2 

1. Kurkproppe: Sintetiese proppe word reeds wyd gebruik 



39 

Rayonmateriaal: Natuurlike vesel 

Houtplanke: Verharde sintetiese materiaal - sal moeilik wees 

Houtsaagsels: Watte en kunsvesel of wolvesel 

Papier: Onmoontlik - herwinning noodsaaklik 

Dwarsleers: Beton 

Houtkissies: Karton wat herwin kan word 

Potlode: Plastiekomhulsel om die grafiet 

1. Vleilande vorm 'n unieke ekosisteem en dit moet beskerm word. 

Vleilande dien as "spons" om oortollige water op te slurp. 
Vir die behoud van biodiversiteit. 

Bied tuiste vir 'n groot verskeidenheid plant- en dierespesies. 
Gemeenskapsbelang. 

2. Bome en woude speel 'n onontbeerlike rol in die regulering van atmosferiese- en klimaatsprosesse. 
Dit gaar koolstof op en hou plaaslike watersiklusse aan die gang. 
Stabiliseer grond (kompakteer) teen erosie. 
Reguleer afloop van water. 

Verminder die impak van oorstromings en verspoelings. 
Onderhou spesies - ekosisteem. 
Toerisme en ontspanning. 
AKTIWITEIT 4 
Antwoord sal bepaal word volgens die gebied waar jy woon. 

2.4 mariene bronne en die kus 4 

2.4.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

2.4.2 Graad 8 

2.4.3 NATUURLIKE HULPBRONNE 

2.4.4 Module 9 

2.4.5 MARIENE BRONNE EN DIE KUS 
Mariene Bronne 

• Die oseane bedek meer as twee derdes van die aardoppervlakte en speel 'n sleutelrol in die hidrologiese 
siklus, die chemiese werking van die atmosfeer en die vorming van die klimaat en weer. Hoewel die 
oseane groot is, is hul eintlike biologiese rykdom gekonsentreer langs kuslyne, by riviermondings en 
op die relatief smal kontinentale banke tot op 'n diepte van ongeveer 200 m. Hierdie gebied bevat die 
groot visvelde wat 80 persent van die wereld se vis oplewer en een van die vernaamste voedselbronne 
vir miljoene mense is. Suid-Afrika is die wereld se 24ste grootste visprodusent en meer as 90 persent 
van die jaarlikse vangs kom van die hoogs produktiewe koue waters van die Weskus. 

• Tot dusver is daar nog weinig formele pogings aangewend om die see veeldoenig te benut. Vroeere 
en bestaande regulasies is hoofsaaklik gemik op die kommersiele ontginning van mariene bronne. Nie- 
volhoubare visvangste hou die grootste bedreiging in vir lewende mariene bronne. Baie van hierdie 
visvelde is in die verlede oorontgin en sommige visstapels, soos die sardyne langs die Namibiese kus, 
het nog nie herstel nie. In 'n poging om visbronne volhoubaar wyse te benut, het die Suid-Afrikaanse 
owerhede 'n kwotastelsel binne 'n Totale Toelaatbare Vangs (TTV) vasgestel vir kommersiele spesies, 
aangevul met geslote seisoene en groottebeperkings. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24643/l.l/>. 



40 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



• Onder Suid-Afrika se ou bestel is gemeenskappe se tradisionele toegang tot mariene bronne geleidelik 
van hulle ontneem, deurdat voorkeur gegee is aan groter maatskappye wat deur vermoende aandeel- 
houers beheer is. 





Figure 2.8 



• Enkele jare gelede het die Wes-Kaapse regering besluit om d.m.v. wetgewing viskwotas in te stel. Dit 
het tot groot teenkanting onder verskillende gemeenskappe gelei. Hier volg twee van talle response in 
die plaaslike koerante. 

Vis op drumpel van uitwissing 

Ek lees met skok in Die Burger van 18 April van die ineenstorting van lynvis in ons waters. Agt lyn- 
visspesies word tans vinniger gevang as wat hulle kan teel. 

Volgens die verslag van dr. Marc Griffiths van Mariene en Kusbestuur sal lisensiehouers verminder moet 
word om die visbedryf te red. 

Die verslag meld dat galjoen, silwer-kabeljou, witsteenbras, witstompneus en donkerkabeljou vinniger 
gevang word as wat hulle kan teel en dat die elf reeds oorbenut is. Die dageraad het glo al feitlik verdwyn. 

Om die visbronne van totale uitwissing te red sal strenger maatreels toegepas moet word. 

Opofferinge sal deur die rots- en strandhengelaars sowel as die strandnet- en treiler-eienaars gedoen moet 
word. 

Verder sal die Regering ernstig daaraan moet dink om meer wetstoepassers aan te stel om die regulasies 
op die bewaring van Mariene en Kusbestuur afdwingbaar te maak, en dit behoorlik toe te pas. 

Buitelandse vistreilers sal verbied moet word om binne 200 km gebiedswaters van Suid-Afrika vis te vang, 
en geen viskwotas moet aan hulle toegestaan word nie. 

Strandnet-eienaars moet vir minstens twee jaar verbied word. Indien hulle wel toegelaat word om vis 
langs die kus te vang, moet hul nette drasties na 100 m verkort word, sonder 'n sak in die net. Strandnette 
roei talle ondermaat-visse uit. 

Die rots- en strandhengelaars van wie ek een is sal ook opofferinge moet doen as ons wil he dat ons 
nageslag ook die voorreg sal he om 'n vissie te vang. 

Die daaglikse viskwota van hengelaars en vistreilers moet drasties verminder word, 'n Hengelaar moet 
nie meer as vyf visse per dag vang nie. 

Daar moet meer kus-reservate gestig word waar vis ongehinderd kan aanteel. Daar moet wetenskaplik 
bepaal word watter dele van die kus geskik sal wees om as reservaat afgesonder te word. 



41 

Myns insiens behoort die hele Valsbaai gebied vir treilers gesluit te word soos wat die geval in die verlede 
was. 

Volgens die verslag van dr. Griffiths (in tabel sewe) is daar agtien visspesies wat weens oorbenuttings 
totaal ineen gestort het. Dit is regtig 'n swart dag in die visbedryf. 

Almal se opofferinge moet doen as ons nie in die toekoms na museums wil gaan om vir ons kleinkinders 
te wys hoe 'n galjoen gelyk het nie. Ek voel die bree hengelbevolking sal eenvoudig moet saamstaan as ons 
vis wil beskerm. 

Die Regering sal viskwotas moet toeken aan diegene wat dit werklik nodig het, en nie ook nog aan die 
mense se vriende nie. Dit sou goed wees as die name van die kwotahouers ook gepubliseer kan word. 

Ebert van RooyenVishoek 

Die Burger, 22 April 2000 

2.4.6 Aktiwiteit 1: 

2.4.7 Om inligting uit 'n dokument te neem en die belangrikheid daarvan te 
bepaal , en die keuses te bespreek 

2.4.8 [LU 1] 

Mense se besorgdheid oor die uitwissing van die land se visbronne blyk duidelik uit die brief op bl. 21. 

1. Skryf vyf van die skrywer se voorstelle neer wat jy as die belangrikste beskou. 

2. Hou 'n klasbespreking om Jul keuses te motiveer. 
Die Kus 

• Die vlak water seewaarts van die smal kusstrook huisves die mariene omgewing se produktiefste en 
mees uiteenlopende habitats: riviermondings, wortelbome, soutmoerasse, moddervlaktes, seegrasse en 
wierbeddings, en koraalriwwe. Hierdie habitats vervul 'n lewensnoodsaaklike ekologiese rol, veral as 
teelgebied vir waardevolle visspesies. Gewoonlik verskaf hulle voedsel en skuilplek vir 'n groot aantal 
spesies, insluitend vis, skulpvis soos kreef, krap, perlemoen, oesters en mossels. Gesamentlik lewer 
hierdie gebiede meer as twee-derdes van die wereld se visopbrengs. Hierdie areas help ook om die 
gevolge van oorstromings te verminder en is dikwels besonder gewilde ontspanningsplekke. 

• Landwaarts van die kusstrook woon die oorgrote meerderheid van die wereld se bevolking. Ses uit elke 
tien mense woon binne 60 kilometer van die kus en sowat twee derdes van alle stede met 'n bevolking 
van 2,5 miljoen of meer is naby getymondings gelee. Weens die hoe bevolkingsdruk gaan hierdie sone 
gebuk onder hewige direkte besoedeling, asook indirekte besoedeling via rivierstelsels. Meer as 'n 
driekwart van alle mariene besoedeling het op sy oorsprong op land, terwyl skeepvaart, storting, en 
mynbou en olieproduksie ter see verantwoordelik is vir die res. Die kussone word onder meer besoedel 
deur onbeheerde nywerheidsafloop, vuil en behandelde rioolafval, plaagdoders en bemestingstowwe, en 
slikneerslae van erosie. Baaie waar die kanse op verspreiding en verdunning die minste is, word die 
swaarste getref. Die mens stort nou net so veel voedingstowwe in kuswaters as wat deur natuurlike 
bronne gelewer word. Na verwagting sal hierdie verskynsel binnekort vinniger toeneem, met verreikende 
ekologiese gevolge. 

Streng nuwe regulasies kan vissers werkloos laat 

Chris Liebenberg 

YZERFONTEIN -Gesoute Weskus- vissers meen die beoogde nuwe regulasies wat vir viskwotas beplan 
word, sal verreikende gevolge inhou vir vissers-gemeenskappe wat hier en elders langs die kus vir hul daaglikse 
bestaan van die see afhanklik is. 

Vrese bestaan dat dorpe op die lange duur ekonomies negatief geraak sal word wanneer dit in werking 
tree. 

Die nuwe regulasies bepaal onder meer dat mense wat tradisionele lynviskwotas kry, geen ander visvan- 
gregte mag kry nie. Dit raak tradisionele lynvis, handlynvangste en tuna. 

Die aantal lisensies wat toegeken gaan word, sal die getal bemanningslede op 'n boot beperk. 



42 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Vir plaaslike booteienaars en vissers wat vir hul behoud afhanklik is van lynvisvangste, veral snoek, is 
die bepalings kommerwekkend. 

Dit bepaal dat lisensies vir slegs 450 bote vir die gebied tussen Kaappunt en Lambertsbaai toegeken gaan 
word en dat die bemanning op sommige bote tot vier beperk gaan word. 

Booteienaars se die vermindering van bote en bemanningslede sal sowat 70% van die lynvissers werkloos 
laat. 

Volgens mnr. Dan Nortje, 'n plaaslike inwoner en booteienaar, vang hy reeds 37 jaar hier vis met tien 
bemanningslede. 

Van sy bemanningslede vang al langer as 17 jaar hier vis. Hulle het gesinne en is vir niks anders opgelei 
as handlyn-visvang nie. 

Nortje se as hy 'n lisensie sou kry, moet hy ses van sy bemanningslede afdank. Indien hy nie 'n lisensie 
kry nie, moet hy al tien afdank en is hy self ook werkloos met 'n boot wat geen inkomste genereer nie. 

Die Burger, 22 April 2000 

2.4.9 Aktiwiteit 2: 

2.4.10 Om die inhoud van 'n koerantberig op te som 

2.4.11 [LU 1.2] 

Lees die berig en skryf 'n opsommende paragraaf van ongeveer 100 woorde. 

2.4.12 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 1.1 'n verskeidenheid aardrykskundige en omgewingsbronne relevant vir 'n ondersoek identifiseer en 
kies (gebruik veldwerk en ander ondersoekmetodes) [vind bronne]; 

• 1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]. 



Table 2.5 



LU3 



VERKENNING VAN VRAAGSTUKKEDie leerder is in staat om ingeligte besluite oor sosiale en 
omgewingsvraagstukke en -probleme te neem. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



3.3 moontlike maniere om hulpbronverbruik te verminder te ondersoek [maak keuses]. 



Table 2.6 



43 

2.4.13 Memorandum 

AKTIWITEIT 1 

• Lisensiehouers moet verminder word. 

• Strenger maatreels moet toegepas word. 

• Regering moet meer wetstoepassers aanstel. 

• Gebiedswaters moet beskerm word. 

• Meer kusreservate moet gestig word. 

AKTIWITEIT 2 

Skryf self 'n opsommende verslag. 

2.5 Handel en nywerheid, mynbou 5 

2.5.1 SOSIALE WETENSKAPPE: AARDRYKSKUNDE 

2.5.2 Graad 8 

2.5.3 NATUURLIKE HULPBRONNE 

2.5.4 Module 10 

2.5.5 HANDEL EN NYWERHEID, MYNBOU 
Handel en Nywerheid 

• Die ekonomie en die omgewing is onlosmaaklik verweef. 'n Gesonde omgewing is nie net van ekologiese 
belang nie, maar ook onontbeerlik vir die ekonomiese welsyn van die land, 'n Gesonde ekonomie kan 
nie op 'n geskende omgewing en afgetakelde natuurbronne gebou word nie. 

• Ekonomiese ontwikkeling wat nie die omgewing in ag neem nie, is nog aanvaarbaar, nog prakties. Dit 
is nie toevallig dat leidende maatskappye besef dat omgewingskwessies onlosmaaklik gekoppel is aan 
politieke, ekonomiese en maatskaplike kwessies nie. Hulle aanvaar dat die versorging van die omgewing 
'n maatskaplike verantwoordelikheid is, en het ook reeds besef dat bewaring voordelig vir sake kan 
wees en dat vandag se eko-verantwoordelikheid more se wins is. Dit behels veel meer as die blote 
verbetering van openbare betrekkinge: hulpbron-doeltreffende tegnologie, beter energiebenutting, die 
vermindering van afval en die voorkoming van besoedeling, kan winste aansienlik opstoot. 

• Dit is algemeen bekend dat 'n groeiende ekonomie die welvaart moet skep om alle Suid- Afrikaners se 
lewenspeil te verhoog en uiters noodsaaklike maatskaplike opheffingsprogramme te finansier. Hierdie 
ekonomiese ontwikkeling moet egter verskil van die patroon wat voorheen in Suid-Afrika en ander 
gei'ndustrialiseerde Westerse lande gevolg is en die omgewing geskend en 'n geweldige maatskaplike tol 
geeis het. Die proses moet volhoubaar wees en binne die drakrag van die natuurlike omgewing geskied 
- nie daarbuite nie. Die klem moenie net val op die aantal goedere en dienste wat gelewer word nie, 
maar ook op die groei van persoonlike en menslike hulpbronne. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m24642/l.l/>. 



44 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 





ZIMBABWE v^ 


SLEUTEL 


| Dl5ja»ratlB-( 


I---' " ">--.,.„/'% 


ft 0l ^„ nM1 


i ,-•"' \ \ 


JI Wacnenl 




□ <*^n> 


BOTSWANA r ." \ 5 




i LIMPOPO -.'A 


« lignwzwfai 




96 Tekslieleftfcnsie 

1 y*. 


I / ,■'; CAUTENG';.* / ;;AS/ ,.J. 


'-; NOORDWES .. v-.vr'.jiwria ! ,<Jt«D-',_.. J 


3^ 


i '" ;' se * W VR¥STAflT ,-- KWAZULO- I 


NAMIBIA 




KimbHlay*'' Botntonlein ,~-~'"\. NATAL */ 




«a/ • / ■; /SZ^ 




im ■, ^Lesotho ! J \%< 




V i"".-'' X"'- /git© 




noord-kaap ■.-,---.- --,' -^:; JJ&x m 




.."-.... ,--'"'.■..;-' OOS-KAAP f 


s**,*^ '•■ 




\ WES-KAAP +—^^ ©"©Wl ♦ 


i*S£u. 


_^— 7^^ ©^skw N 


^w ^ 


-^ |SM 




Figure 2.9 



Handel en nywerhede in Suid-Afrika 



2.5.6 Aktiwiteit 1: 

2.5.7 Om die belangrikste nywerhede in die RSA by elke dorp of stad te identi- 
fiseer en neer te skryf 

2.5.8 [LU 1.2] 

Raadpleeg die sleutel en skryf die verskillende nywerhede wat in elke stad of dorp aangetref word, neer. 

• Kaapstad: 

• Saldanha: 

• Mosselbaai: 

• Port Elizabeth: 

• Oos Londen: 

• Durban: 

• Richardsbaai: 

• Kimberley: 

• Bloemfontein: 

• Sasolburg: 

• Vereeniging: 

• Witbank: 

• Johannesburg: 

• Pretoria: 

Mynbou 

• Suid-Afrika is buitengewoon mineraalryk. Die land beskik oor die grootste bekende neerslae goud, 
chroom, mangaan, vanadium, andalusiet en die platinum-groep metale, asook reuse-reserwes ander 
waardevolle metale en minerale soos steenkool, nikkel, silwer, lood, fosfaat, uraan, titaan en sirkoon. 



45 



Die land kon sy vroeere ekonomiese groei grootliks gehandhaaf deur die ontginning van hierdie nie- 

hernubare bronne. Mynbou het in 1961 sowat 29 persent van die Bruto Binnelandse produksie gelewer. 

Mynbou is egter in wese 'n nie-hernubare bedryf en kan nie ontwikkeling onbepaald na 'n meer vol- 

houbare ekonomie wat gegrond is op hernubare hulpbronne. 

Mynboubedrywighede, wat oor sowat 1 persent van Suid-Afrika se oppervlakte voorkom, het massiewe 

omgewingskade aangerig en besoedeling in baie dele van die land veroorsaak. 

Skade is byvoorbeeld aangerig deur die vrystelling van besoedelde water, lugbesoedeling (van brandende 

steenkoollae) , afvalprodukte, osoonvernietigende CFK's uit verkoelingsaanlegte en ruimteverkwistende 

mynhope en omgewingskending deur ongerehabiliteerde oopgroefmyne. 

Daarbenewens is skaars hulpbronne, veral water en grond, in die verlede deur mynboubedrywighede 

verkwis en was mynbou ook die oorsaak van die ernstige omgewingsverwante gesondheidsprobleme 

onder sy werkers. Minerale ertsverryking het ook aansienlike omgewingskade aangerig. 



\., _ J GAUTMhJfi.',: *** X* .„ ,' / 

NOORDWES »_ ..''■-■.W pU ',;/J,VD-'.._ 




Figure 2.10 



Mynbou in Suid-Afrika 

2.5.9 AKTIWITEIT 2: 

2.5.10 Om die verskillende mynbou-aktiwiteite op 'n kaart te identifiseer en neer 
te skryf 

2.5.11 [LU 1.2] 

• Raadpleeg die kaart en skryf die verskillende mynbou-aktiwiteite wat in elke stad of dorp aangetref 
word, neer. 

OMGEWINGSOPVOEDING 



Eerstens moet mense verstaan hoe politieke prosesse werk, sodat almal aktief en doeltreffend kan 
deelneem aan besluitneming oor omgewingskwessies op plaaslike, nasionale en internasionale vlak. 
Tweedens moet aan alle mense die geleentheid gebied word om daardie kennis en insig te verwerf 
wat hulle in staat sal stel om ingeligte keuses te maak en besluite oor omgewingskwessies te neem. - 
Baie mense verstaan nie die verband tussen hul persoonlike lewenstyl, die verligting van armoede, die 
verbruik van hulpbronne, omgewingsverval, en, uiteindelik, die oorlewing van die mensdom nie. - Hulle 



46 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

besef eenvoudig nie hoe hulle deur die verandering van hul daaglikse gewoontes andere kan help en 'n 
positiewe invloed op die natuurlike omgewing kan he nie. - Daar moet eers aan hulle uitgewys word 
hoe 'n aanvaarbare lewensgehalte vir almal afhang van die oordeelkundige, volhoubare benutting van 
natuurlike hulpbronne. 

Verstedeliking 

• Stede skep welvaart en is die belangrikste sentra vir opvoeding, werk, groter ekonomiese geleenthede, 
gesondheidsorg en kulturele geleenthede. Stede is egter gewoonlik ook groot verbruikers van natuurlike 
hulpbronne, met 'n bykans onversadigbare behoefte aan water, krag, voedsel en grondstowwe. Baie 
van hierdie bronne word op onvolhoubare wyse benut. 

• Sonder behoorlike beplanning verswelg groeiende stede uitgestrekte gebiede en groot oppervlaktes 
vrugbare grond gaan in die proses verlore. 

• Stede genereer massiewe hoeveelhede afvalstowwe wat die lug, grond en water ver buite die stadsgrense 
besoedel, terwyl dit ook die lewensgehalte van stedelinge aantas en selfs in gevaar stel. 

• 'n Gebrek aan doeltreffende volhoubare ekonomiese ontwikkeling op die platteland dwing talle jong en 
ekonomies aktiewe mense om hierdie gebiede te verlaat en versteur so die maatskaplike balans. 

2,5.12 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



AARDRYKSKUNDIGE ONDERSOEKDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik 
om aardrykskundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



• 



• 



1.1 'n verskeidenheid aardrykskundige en omgewingsbronne relevant vir 'n ondersoek identifiseer en 
kies (gebruik veldwerk en ander ondersoekmetodes) [vind bronne]; 

1.2 inligting uit kaarte en atlasse en uit grafiese en statistiese bronne interpreteer [werk met bronne]. 



Table 2.7 



2.5.13 Memorandum 

AKTIWITEIT 1 

KAAPSTAD: Olieraffinadery 

Ingenieurswerke 

Voertuie 

Tekstiel en klerasie 

Chemikaliee en kunsmis 

Kos, drank en tabak 

SALDANHA: Yster en staal 

MOSSELBAAI: Olieraffinadery 



47 



Ingenieurswerke 

Kos, drank en tabak 

PORT ELIZABETH: Motors 

Chemikaliee en kunsmis 

Tekstiel en klerasie 

Kos, drank en tabak 

OOS LONDEN: Motors 

Chemikaliee en kunsmis 

Kos, drank en tabak 

DURBAN: Olieraffinadery 

Ingenieurswerke 

Voertuie 

Chemikaliee en kunsmis 

Tekstiel en klerasie 

Kos, drank en tabak 

RICHARDSBAAI: Alluminiumprosessering 

Chemikaliee en kunsmis 

Kos, drank en tabak 

KIMBERLEY: Ingenieurswerke 

Papier 

Kos, drank en tabak 

BLOEMFONTEIN: Tekstiel en klerasie 

Ingenieurswerke 

Kos, drank en tabak 

SASOLBURG: Olie uit steenkool 

Chemikaliee en kunsmis 

VEREENIGING: Yster en staal 

WITBANK: Ingenieurswerke 

JOHANNESBURG: Papier 

Chemikaliee en kunsmis 

Ingenieurswerke 

Olieraffinadery 

Yster en staal 

Kos, drank en tabak 

Leerwerke 

PRETORIA/ TSWANE: Kos, drank en tabak 

Ingenieurswerke 

Yster en staal 

AKTIWITEIT 2 

ALEXANDERBAAI: Olieraffinadery 

PORT NOLLOTH: Ingenieurswerke 

KIMBERLEY: Voertuie 

WELKOM: Tekstiel en klerasie 

JOHANNESBURG: Chemikaliee en kunsmis 

Kos, drank en tabak 



48 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Chapter 3 

Kwartaal 3 



3.1 Rigting en peiling 1 

3.1.1 Sosiale Wetenskappe 

3.1.2 AARDRYKSKUNDE 

3.1.3 Graad 8 

3.1.4 KAARTWERK 

3.1.5 Module 11 

3.1.6 RIGTING EN PEILING 

1. Waarom moet cms 'n kaart kan lees? 

'n Kaart is 'n verkleining van die werklikheid soos dit van reg bo gesien word, geteken volgens 'n sekere 
skaal. Hierdie skaal dui aan hoeveel keer die werklikheid verklein is. 

Op 'n goeie kaart is ligging, rigting, afstand, relief, roetes en ander inligting beskikbaar. Dit is dus vir 'n 
kaartleser maklik om inligting af te lees en noukeurig afleidings te maak. 

Vir die doel van hierdie studie gaan van die 1:50 000 topografiese kaartreeks van Suid-Afrika 
gebruik gemaak word. Dit is 'n versameling kaarte wat die hele land dek. Elke kaart in die reeks het 'n 
nommer wat presies aandui waar die kaart inpas en wat sy koordinate is. (Sien afdeling 2.2.3) 

• 'n Topografiese kaart beeld nie net die verskynsels van die landskap uit nie, maar ook die topografie 
(relief) van die landskap deur middel van kontoerlyne (sien afdeling 2.5.3). 

• Hierdie kaarte is almal op 'n skaal van 1:50 000 geteken. Dit beteken dat elke een sentimeter op die 
kaart 50 000 sentimeter in die werklikheid is. Die ware grootte is dus 50 000 keer verklein (sien afdeling 
2.4). 

• Om die kaart te kan verstaan en te kan interpreteer, moet die kaartsimbole geken en verstaan word 
(sien afdeling 2.5). 

2. Die basiese elemente van 'n kaart 

2.1 Rigting en peiling 

'n Bruikbare kaart moet altyd 'n rigtingwyser he wat aantoon waar noord gelee is. As dit nie die geval 
is nie, moet jy die kaart so draai dat dit leesbaar is. Woorde moet dus van wes na oos vloei. Dan is die 
noordekant van die kaart aan die verste kant weg van die leser. 



lr This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31607/l.l/>. 



49 



50 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



■■'* i %t£ jj^ni 5(jiy3sj. I&s&c 



■ -* 





• 




N 

A 






■!^^y^y^y^j£vv$/^k 







- ~ 



Figure 3.1 



2.1.1 Rigting 

Verskillende plekke se rigting ten opsigte van mekaar kan bepaal word deur van die 16 hoofkompasrigtings 
gebruik te maak. 

Die kompasrigtings 




Figure 3.2 



AKTIWITEIT 1 

• Voltooi die 16 verskillende hoofkompasrigtings in figuur 2. 
LU 1.1 

• Let net altyd baie goed op VANAF watter punt NA watter punt daar gewerk moet word. 

Voorbeeld: 



51 




Figure 3.3 



• Wat is die rigting VAN A na B = ONO 

• Wat is die rigting VAN B na C = S 

• Wat is die rigting VAN C na D = W 

• Wat is die rigting VAN C na A = NW 

• Wat is die rigting VAN B na D = SW 

• Wat is die rigting VAN D na A = NNW 

• Wat is die rigting VAN A na D = SS02.1.2 Peiling 

• Peiling is 'n meer akkurate meting as rigting omdat dit as 'n HOEK uitgedruk word. 

• Alle peilings word vanaf NOORD regsom (kloksgewys) met 'n gradeboog gemeet. 

• Let weer baie goed op VANAF watter punt NA watter punt daar gewerk moet word. 

• Stappe wat gevolg moet word: 



Verbind die twee punte met 'n potloodlyn. 

Trek 'n noordlyn deur die punt VANAF waar daar gemeet moet word. 

Plaas die gradeboog in posisie met Q teenoor die noordlyn en die middel by die punt vanaf waar 

gemeet moet word. 

Meet die hoek vanaf die noordlyn regsom (kloksgwys) tot by die verbindingslyn (potloodlyn van stap 

1). 



52 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



V00RBEELD1: 



V00RBEELD2: 




► Wat is die peiling vanafAnaB? 
Antwoord: 




► Watis die peiling vanafAnaB? 
Antwoord: 



Figure 3.4 



AKTIWITEIT 2 

• Bestudeer die sketskaart en bereken dan die rigting en peiling. 
LU 1.1 



53 




Figure 3.5 



• Wat is die rigting? 


• Wat is die peiling? 


a) Vanaf A na B? 


a) Vanaf A na B? 


b) Vanaf C na B? 


b) Vanaf C na B? 


c) Vanaf C na D? 


c) Vanaf C na D? 


d) Vanaf D na E? 


d) Vanaf D na E? 


e) Vanaf E na B? 


e) Vanaf E na B? 



Table 3.1 



3.1.7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



continued on next page 



54 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



LU 1 



Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.2 



3.1.8 Memorandum 

KAARTWERK - MENSE EN PLEKKE 
AKTIWITEIT 1: 



AKTIWITEIT 2: 




Figure 3.6 





DIE RIGTING 


DIE PEILING IS 


a. 


Vanaf A na B SW 


180 + 33 = ± 213 ° 


b. 


Vanaf C na B WSW 


180 + 69 = 249 ° 


c. 


Vanaf C na D ONO 


± 75° 


d. 


Vanaf D na E SSW 


± 23° 


e. 


Vanaf E na B WNW 


± 94° 



Table 3.3 



AKTIWITEIT 3 
1. 31°11'S, 24°56'0 



55 



2. 33°57'S, 25°34'0 

3. 26°09'S, 28°00'O 

4. 29°50'S, 31°01'O 

5. 33°56'S, 18°52'0 



3.2 Die ligging van 'n plek 2 

3.2.1 Sosiale Wetenskappe 

3.2.2 AARDRYKSKUNDE 

3.2.3 Graad 8 

3.2.4 KAARTWERK 

3.2.5 Module 12 

3.2.6 DIE LIGGING VAN 'N PLEK 

Daar is verskillende maniere om 'n plek se ligging te bepaal: 
1. Die indeks van die atlas 

Agter in elke atlas is 'n alfabetiese lys van plekname. 
Kom ons gebruik Oudtshoorn as 'n voorbeeld: Oudtshoorn RSA 8 - 33 Q 36' S, 22 Q 11' O. 

• Direk na Oudtshoorn staan die bladsy in die atlas van die kaart waarop Oudtshoorn aangetref sal word. 

• Daarna volg die breedteligging : 33 Q 36' S. 

• Gevolg deur die lengteligging : 22 Q 11' O. 

• Waar die twee lyne op die kaart kruis sal Oudtshoorn gelee wees. 

Voorbeeld: 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31626/l.l/>. 



56 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



221 (TO 22'20'O 

mtfSH | | | | | | | | |- 



33WS 



-tOudtshoorn 



Lengtelyne 







N 



Figure 3.7 



ONTHOU! 

Die breedtelyn word ALTYD EERSTE gegee. Suid-Afrika is mos in die Suidelike Halfrond gelee en 
daarom word die suider-breedtelyn eerste genoem gevolg deur die ooster-lengtelyn want Suid-Afrika le ook 
in die Oostelike Halfrond. 

AKTIWITEIT 1 

• Vind die ligging van die volgende plekke deur van die atlas se indeks gebruik te maak: 

1. Noupoort 

2. Port Elizabeth 

3. Johannesburg 

4. Durban 

5. Stellenbosch 



[LU 1.2] 

2. Die Alfa-numeriese stelsel 

'n Kaart word in blokke opgedeel wat almal ewe groot is. Horisontaal word dit numeries (met nommers) 
gemerk. Vertikaal word dit met letters alfabeties genommer. Die letter en die nommer van 'n blok word dan 
gebruik om 'n plek se ligging aan te dui. 

Voorbeeld: 



57 



B 



D 



1 




2 


3 


4 


5 




$L 


















. 




■ 


'* 








I 




^S 






# 
















c,. 



N 

B t 



Figure 3.8 



• Die man kom in blok A3 voor. 
AKTIWITEIT 2 

• Benoem die blokke waar die volgende verskynsels voorkom. 

1. 'n Gebou : 

2. 'n Perd : 

3. 'n Boom : 

4. 'n Motor : 

[LU 1.1] 

3. Ruitverwysing / Koordinate 

Dit is die metode waardeur ligging op 1:50 000 topografiese kaarte aangedui word. 

Elke topografiese kaartvel verteenwoordig 'n gedeelte van 'n graad ( Q ). 

'n Graad word weer opgedeel in 60 minute ('). 

Een minuut word weer opgedeel in 60 sekondes ("). 

Voorbeeld: 



58 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



11 12' 13' 14' 15' 16 ' 



Figure 3.9 



• Die ligging van A is 33 Q 31' S; 22 Q 12' O. 

• Die ligging van B is 33 Q 33' S; 22 Q 14' O. 

• Wat sal die ligging van C en D dan wees? 

ONTHOU! 

Daar is 60 sekondes (") tussen twee minuutlyne en dit word nie op 'n topografiese kaart aangedui nie. 
Hierdie 60" moet geskat word (30" le by voorbeeld min of meer in die middel) . 

Die ligging van C is 33 Q 34' 10" S; 22 Q 11' 25" O. 

Die ligging van D is 33 Q 33' 30" S; 22 Q 15' 50" O. 

ONTHOU! 

Op 1:50 000 topografiese kaarte is alle breedtelyne SUIDER-breedtelyne en vergroot suidwaarts. Alle 
lengtelyne is OOSTER-lengtelyne en vergroot ooswaarts. BREEDTELYNE word ALTYD EERSTE genoem. 



3.2,7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.4 



3.2.8 

3.2.9 Memorandum 

AKTIWITEITl: 



59 



1. 


B2. 








2. 


C4. 








3. 


D2. 








4. 


E5. 

l i"\x7T r r'n 


iTTO. 






1. 


1 W 1 1 r 

Alice. 


Aiz: 






2. 


NO. 








3. 


52° - 


laat s 


speling 


toe. 


4. 


NO. 








5. 


282° - 


laat 


speling toe. 


6. 


Noord 









3.3 Die kaartnaam van topografiese kaarte 3 

3.3.1 Sosiale Wetenskappe 

3.3.2 AARDRYKSKUNDE 

3.3.3 Graad 8 

3.3.4 KAARTWERK 

3.3.5 Module 13 

3.3.6 DIE KAARTNAAM VAN TOPOGRAFIESE KAARTE 
1. Die kaartnaam van topografiese kaarte 

Die RSA topografiese kaarte word geteken aan die hand van graadvierkante. 

Elke graadvierkant word aangedui deur 'n getal wat uit vier syfers bestaan. Hierdie syfers word saamgestel 
uit die waardes van die breedte- en lengtegrade by die kaart se noordwestelike hoek. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31632/l.l/>. 



60 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



V00RBEELD; 2228 CB 



2800' 
22 00 



15' 



15' 



30 



4ff 



30' 



At 2900 ' 



2300' 



A B 
A 


A B 
D 


M 

C D 


D 

C D 


A S^ 


A B 


C D 


u 

C D 



Figure 3.10 



• Die geskakeerde blok is die kaartvel waarmee tans gewerk word. 

• Wat se dit alles? 

• 2228 CD verteenwoordig die volgende: 



• 22 = 22 Q breedtelyn (suid) 

• 28 = 28 Q lengtelyn (oos) 

• C = vierkant word in vier blokke verdeel wat 30' van 'n graad voorstel en word altyd in die volgorde 
AB benoem. CD 

• B = die groot vierkant C word weer in vier blokke verdeel wat 15' van 'n graad voorstel. Dit word ook 
in die AB volgorde benoem. CD 

Elke graadvierkant word dus in sestien 1:50 000 topografiese velle verdeel. 

AKTIWITEIT 1 

[LU 1.2] 

1. Deur gebruik te maak van 'n voorstelling, dui die ligging van die volgende 1:50 000 topografiese 
kaartvelle aan. 

• 2822 DA 



61 



• 3528 BC 

Watter kaartvel le direk noord van 2822 DA? 

3. Watter kaartvel le direk oos van 3528 BC? 

4. Watter kaartvel le wes van 2822 DA? . 

5. Watter kaartvel le suid van 3528 BC? 



3.3.7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.5 



3.3.8 

3.3.9 Memorandum 

Aktiwiteit 1: 



62 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



1.1 2822 DA 



1.2 3528 BC 



22 00' 
28 00' 



29 00 



23 00' 



A 


B 


c 


®|B 

D 

C D 



28 00' 


29' 


35 00' 


A 


A B 








1 






C D 


36 00' 





00' 



Figure 3.11 



1. 2822 BC. 

2. 3528 BD. 

3. 2822 CB. 

4. 3528 DA. 



3.4 Skaal en afstandsberekening 4 

3.4.1 Sosiale Wetenskappe 

3.4.2 AARDRYKSKUNDE 

3.4.3 Graad 8 

3.4.4 KAARTWERK 

3.4.5 Module 14 

3.4.6 SKAAL EN AFSTANDSBEREKENING 

Skaal en afstandsberekening 

1.1 Skaal 

Skaal is die mate waarin 'n kaart kleiner is as die werklike aardoppervlakte. Julie het al vroeer geleer 
dat daar verskillende soorte skale is: 

a) Die woordskaal druk die skaal in woorde uit, byvoorbeeld "Een sentimeter op die kaart verteenwoordig 
'n halwe kilometer". 

.Dit beteken 



b) Die breukskaal word as 'n verhouding of 'n breuk geskryf, byvoorbeeld 1:50 000 of 



50000 



een eenheid (bv. cm) op die kaart verteenwoordig 50 000 van dieselfde eenhede (cm) op die aardoppervlakte. 



4 This content is available online at <http://cnx.org/content/m31633/!. l/>. 



63 

c) Die lynskaal is 'n lyn wat in sentimeter afgemerk is, wat die ooreenkomstige afstand op die grond in 
kilometer aandui. 




1 1 2 3 4 5krr 



Figure 3.12 



Afstandaangedui as 3,5 km 

1.2 Die meet van afstand op 'n kaart 

Daar gaan deurgaans van die topografiese kaartreeks gebruik gemaak word waar die skaal 1:50 000 is. 

Gaan soos volg te werk om werklike afstand te bepaal: 

• Meet die afstand op die kaart akkuraat met 'n liniaal in sentimeter. 

• Herlei die afstand na km of m afhangend van wat gevra word. 

Voorbeeld: 



A_ 



10 cm 



-*B 



Skaal 1:50 000 



VAAAAAAAAV- 



Figure 3.13 



Die kaartafstand tussen A en B is 10 cm. 



• Wat is die werklike afstand in km? 


• Wat is die werklike afstand in m? 


10 cm x 50 000500 000 cm -=- 100 000= 5 km 


10 cm x 50 000500 000 cm 4- 100= 5 000 m 



Table 3.6 

Hoekom word daar met 100 000 en 100 gedeel? 
• Die metrieke eenheidsmate is soos volg: 



64 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Km 


Hm 


Dm 


M 


dm 


cm 


1 










1 











mm 



Figure 3.14 



• Daar is dus 100 000 cm in 'n km 100 cm in 'n meter 

Jy kan dus 'n korter metode gebruik as jy onthou dat jou skaal van 1:50 000 dieselfde is as: 
1 cm = 50 000 cml cm = 500 m (-=- 100)1 cm = 0,5 km (-r 100 000) 
Bereken dan die afstand soos volg: 
10 cm x 0,5 10 cm x 500= 5 km = 500 m 

• As 'n kronkelende pad byvoorbeeld gemeet moet word, moet die roete eers met 'n stukkie tou gemeet 
word. Meet die tou se lengte op die liniaal af en volg dan dieselfde metode as hierbo of meet dit af op 
die lynskaal. 




Figure 3.15 



AKTIWITEIT 1 
[LU 1.3] 

1. Bereken die werklike afstand in meter as die afstand op 'n 1:50 000 topografiese kaart die volgende is: 

a) 2,3 cm 

b) 6,8 cm 

c) 5,5 cm 

2. Bereken die werklike afstand in kilometer as die afstand op 'n 1:50 000 topografiese kaart die volgende 
is: 

a) 90,4 cm 

b) 56,3 cm 

c) 103,6 cm 



65 

3.4,7 Assessering 



66 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



AssesseringLeeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.7 



3.4.8 Memorandum 

AKTIWITEIT 1: 
1(a) 1150 m 
1( b) 3400 m 
1(c) 2750 m 
2(a) 45,2 km 
2(b) 28,25 km 
2(c) 51,8 km 



67 



3.5 Konvensionele kaarttekens op 1:50 000 kaarte 5 

3.5.1 Sosiale Wetenskappe 

3.5.2 AARDRYKSKUNDE 

3.5.3 Graad 8 

3.5.4 KAARTWERK 

3.5.5 Module 15 

3.5.6 KONVENSIONELE KAARTTEKENS OP 1:50 000 KAARTE 




- — '^-" n i-m J 



Figure 3.16 



5 TV.ic ^nn+on+ ic Q-irsilciKlo nnlino 9 + /M+n> / /mv ftrff/mn+on+ /TnllQ^l/1 1 /^ 



68 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

1. Konvensionele kaarttekens op 1:50 000 kaarte 

Hierdie kaartekens is deel van die "taal" van topografiese kaarte. Hulle word in die sleutel onderaan die 
kaart verklaar en word wereldwyd gebruik. Ken en verstaan dit deeglik. 

1.1 Kaartsimbole vir kultuurverskynsels (mensgemaakte verskynsels) 

Kaarttekens word so gekies dat dit gewoonlik dadelik duidelik is wat dit voorstel. Kultuurverskynsels 
soos geboue, dorpe, kraglyne (swart kleur) damme, kanale (blou kleur), borne, bosse en landerye (groen 
kleur) word aangedui. Hierdie simbole word op die kaart oordryf in grootte anders sou dit te klein gewees 
het om te teken. 

1.2 Kaartsimbole vir natuurverskynsels 

Die belangrikste natuurverskynsels is berge, heuwels, valleie en vlaktes. Hierdie verskynsels moet egter 
van die kontoerlyne op die kaart afgelei word en het nie spesifieke simbole nie. Ons gaan eersdaags kontoerlyne 
bestudeer. 

Nog 'n baie belangrike natuurverskynsel wat op topografiese kaarte voorkom, is die area se dreinering. 
Dit word verkry deur na al die riviere en hul sytakke te kyk, wat in blou op 'n topografiese kaart aangedui 
word. 

As dit standhoudende riviere is, sal dit aaneenlopende blou lyne wees, terwyl 'n gebied met lae of seisoenale 
reenval se riviere met blou stippellyne voorgestel word (nie-standhoudend). 

Die rigting waarin die rivier vloei, gee ook belangrike inligting oor die hoer en laer dele van die area: 

• Water vloei ALTYD van hoog na laag. 

• Sytakaansluitings vloei in die hoofstroom in, in die rigting van riviervloei. 

byvoorbeeld: 



Figure 3.17 



• Kyk ook hoe damme in die rivierloop gebou is. Die damwal le altyd stroomaf. 
byvoorbeeld: 



Figure 3.18 



1.3 Hoogtevoorstelling op topografiese kaarte 

Hoogte word op meer as een manier op 'n kaart voorgestel. 

• Die driehoeksbaken of trigometriese baken word deur 'n driehoekie voorgestel met sy nommer 
regs van die driehoek en die baken se presiese hoogte in meter onder die driehoek. Dit kom gewoonlik 
bo-op die hoogste dele van 'n kaart voor. 



69 



Voorbeeld: 



SOOS OP 'N KAART: 

Bakenw notmw 
S 


WERKLIKHEID: 

J-—^ ' *^*\ Metaalpype 
l__ ^___J en letmnne 




.,1499.2 




Wsrklike ^ 

baker _ 






Betgn piiaar 


■ ■•■ ■:' 
IMH 


i In 









Figure 3.19 



• Die KOLHOOGTES word met 'n swart punt en 'n hoogtewaarde daarnaas voorgestel. 
[U+25CF] 1419byvoorbeeld 

• Die vertikale verskil in hoogte tussen twee hoogtepunte word verkry deur die kleinste hoogte van die 
grootste af te trek, byvoorbeeld: A = 800 m; B = 200 m; Hoogteverskil = 600 m. 

• Kontoerlyne is bruin ononderbroke lyne met syferwaardes wat op die lyne aangebring word. 

• Kontoerlyne verbind alle plekke met dieselfde hoogte bo seevlak met mekaar. Die syfer bo-op die lyn 
dui die werklike hoogte in meter aan. 

• Die hoogteverskil tussen twee opeenvolgende kontoerlyne word die kontoerinterval of die vertikale 
tussenruimte genoem en is altyd 20 m. Elke 100 m word met 'n dikker lyn aangedui. 

• Hoe verder kontoerlyne van mekaar gelee is, hoe meer gelyk (plat) is die landskap. 

• Hoe nader kontoerlyne aan mekaar gelee is, hoe steiler en bergagtig is die landskap. 

• Waar loodregte kranse voorkom, raak die kontoerlyne aan mekaar, maar onthou: Kontoere kan mekaar 
nooit kruis nie. 

• Deur na die kontoere te kyk, kan vasgestel word in watter rigting 'n rivier vloei en sekere landvorme 
kan gei'dentifiseer word. 

AKTIWITEIT 1 

[LU 1.4] 



1. Wat stel die volgende kaartsimbole voor? 



70 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



a) 


-f- 
A. 


c) 

dj 


1 Liy 

— ■ p ■ — 



* ff 



Figure 3.20 



2. Bestudeer die meegaande 1:50 000 topografiese kaart van Beaufort- Wes. Kyk noukeurig na die gebied 
tussen die Nl en die R81 (suid-oostelike hoek van die kaart). Noem ten minste ses kaartsimbole wat in die 
gebied voorkom. 

3. Is daar enige aanduiding dat die spoorlyn geelektrifiseer is? 

4. Watter tipe kommunikasielyne verbind Beaufort- Wes met die buitewereld? 

5. Watter kaartsimbole word by die volgende graadnetverwysings (koordinate) aangetref? 

a) 32 17'06"S ; 22 37'15"0 

b) 32 19'11"S ; 22 34'04"O 

c) 32 20'49"S ; 22 34'09"O 

d) 32 19'26"S ; 22 37'28"0 

6. Wat is die gemiddelde hoogte bo seevlak in die omgewing van die skietbaan (32 19'06"S ; 22 35'37"0)? 

7. Wat is die hoogte van die hoogste driehoeksbaken op die topografiese kaart? 

8. Wat is die kontoerinterval (vertikale tussenruimte) van die kaart? 

9. Bepaal die vertikale verskil in hoogte tussen Lammertjiesleegte (32 19'50"S ; 22 32'50"O) ) en driehoeks- 
baken 148 (32 20'52"S ; 2233'37"0). 

10. Sien jy enige verwantskap tussen die spoorlyne en die relief van die omgewing? 

11. Wat is die naam van die standhoudende rivier in hierdie gebied? 

12. In watter rigting vloei hierdie rivier wat jy by nommer 11 benoem het? 

13. Dink jy daar bestaan 'n vloedgevaar in die gebied? Verduidelik. 

14. Watter bewyse is daar op die kaart dat daar met vee in hierdie gebied geboer word? 

15. Wat dink jy is die doel van die vore (furrows) wat op die kaart voorkom? 

16. Watter afleiding kan jy oor die reenval van die streek maak? 



3.5.7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



continued on next page 



71 



LU 1 

Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.8 
3.5.8 

3.5.9 Memorandum 
AKTIWITEIT 8: 

1. (a) Grafte. 

(a) Uitgrawings. 

(b) Provinsiale grens. 

(c) Kraglyne. 

(d) Driehoeksbaken. 

1. Dowwe paaie, riviere, geboue, spoorlyne, kraglyne, damme, windpomp, beboste gebied, bewerkte lande, 
driehoeksbakens, kolhoogte, rye borne. 

2. Geen. 

3. Paaie, treinspoor. 

1. (a) Spoorlyn. 
(b)l. Dowwe voetpaaie. 



(c)l. Bewerkte lande. 
Beboude gebied. (Mgquba). 

• ±550 - 600 m. 

• p 318 (32°45'50"S, 26°52'0"O) is 653,6 m hoog. 

• 20 meter. 

• Hillcrest = 540 m. 

p 84 = 624,2. 

624,2 - 540 = 84,2 meter. 

• Oor die algemeen volg die spoorlyne die kontoerlyn meer as paaie. 



72 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Ryme. 

Kom uit die noorde en verlaat die kaart in suidweste. 

Ja, as dit baie reen kan die gebiede waar die 2 hoofstrome bymekaar kom, oorstroom. 

Besproeiingsdamme en landerye naby rivierlope. 

Borne en bosse. 

Matig tot redelike hoe reenval. 



3.6 Die lees van kontoerpatrone op 'n topografiese kaart 6 

3.6.1 Sosiale Wetenskappe 

3.6.2 AARDRYKSKUNDE 

3.6.3 Graad 8 

3.6.4 KAARTWERK 

3.6.5 Module 16 

3.6.6 DIE LEES VAN KONTOERPATRONE OP 'N TOPOGRAFIESE KAART 

1. Die lees van kontoerpatrone op 'n topografiese kaart 
a) 'n Steil helling en 'n geleidelike helling 




Figure 3.21 



• By 'n geleidelike helling is die kontoerlyne verder uitmekaar. 

• By 'n steil helling is die kontoerlyne nader aan mekaar. 

b) 'n Konvekse en 'n konkawe helling 

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31662/l.l/>. 



73 




Figure 3.22 



c) 'n Tafelberg (mesa) 
• 'n Groot plat tafelagtige bokant word onderskei. 




Figure 3.23 



d) Tafelkop (butte) en spitskoppe 




Figure 3.24 



Spitskop 



74 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.25 



Tafelkop 

• By spitskoppe is die kontoere amper sirkelvormig en ewe ver van mekaar. Die kontoer met die hoogste 
waarde is in die middel. 

• By 'n tafelkop sal die binneste 2/3 kontoere na aan mekaar wees. Die binneste kontoer het ook die 
hoogste waarde maar 'n groter ovaalvormige oppervlak word hier ingesluit (die tafel). 

e) 'n Krans of 'n waterval 



Waterval 




Figure 3.26 



• Waar twee of drie kontoerlyne bo op mekaar le ontstaan 'n loodregte krans en word in bergagtige 
gebiede aangetref. 

• Sodra daar 'n rivier oor so 'n krans stort word dit 'n waterval genoem. 



f) Bergreekse 




Figure 3.27 



75 



• Bergreekse se hoogte kontoerwaardes is ook in die middel, maar die hoe pieke sal afsonderlike punte 
maak. Hier kan ook riviere voorkom. 



g) 'n Poort en 'n nek 




Figure 3.28 



Poort 




Figure 3.29 



Nek 

• Wanneer 'n rivier deur 'n nou deurgang in 'n bergreeks vloei, word dit 'n poort genoem. Die kranse is 
baie steil sodat die kontoere baie naby mekaar gelee is. 

• By 'n nek is daar 'n laagtepunt tussen twee koppies maar die laagte is nog steeds heelwat hoer gelee 
as die omliggende area. 



h) 'n Riviervallei en 'n uitloper 




Figure 3.30 



76 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



• Tussen twee rivervalleie word 'n uitloper gevorm. 

• By 'n riviervallei is die grootste hoogte aan die buitekant en daal die land na die binnekant. 

• By 'n uitloper word die grootste hoogte aan die binnekant aangetref en daarvandaan daal die land na 
die buitekant. 

Bogenoemde landvorme sal nie almal op alle topografiese kaarte voorkom nie, maar baie van hulle sal op 
topografiese kaarte voorkom. Deur oefening sal 'n kaartleser gou in staat wees om hulle op topografiese 
kaarte uit te ken. 

AKTIWITEIT 1 

[LU 1.4] 

1. Maak 'n kontoermodel. 




Figure 3.31 



a) Trek die verskillende kontoerlyne op aftrekpapier af. 

b) Kry kartonbokse en sny elke kontoerlynvorm daarop uit. 

c) Begin met die onderste een, naamlik 400 m en herhaal dit vir elkeen tot by 650 m. 

d) Rangskik die karton-kontoerplate soos in die meegaande figuur en plak hulle op mekaar vas. 

a) Dit kan met gips ("plaster of paris") afgerond word om sodoende 'n reliefmodel te he met verskillende 
landvorme. 

2. Bestudeer die meegaande 1:50 000 topografiese kaart van Beaufort -Wes en kyk hoeveel van die landvorme 
op die kaart voorkom. 

Werk in groepe en doen daarna verslag. Onthou om koordinate te gebruik as jy na 'n plek se ligging op 
'n topografiese kaart verwys. 



3.6.7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



continued on next page 



77 



LU 1 

Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.9 



3.6.8 Memorandum 
AKTIWITEITl: 

1. Verskillende topografiese sketskaarte kan aan verskillende groepe gegee word. Verskillende kontoer- 
modelle word dan gebou en per groep geevalueer. 

2. Een verslag per groep word ingehandig vir evaluering. 



3.7 Topografiese kaarte en fotoV 

3.7.1 Sosiale Wetenskappe 

3.7.2 AARDRYKSKUNDE 

3.7.3 Graad 8 

3.7.4 KAARTWERK 

3.7.5 Module 17 

3.7.6 TOPOGRAFIESE KAARTE EN FOTO'S 

1. Topografiese kaarte en foto's 

Die groot verskil tussen 'n foto en 'n kaart is dat 'n kaart 'n vertikale "plan" van 'n gebied voorstel, terwyl 
'n foto 'n werklike beeld gee. 

Gewone foto's soos ons dit ken, word geneem terwyl die kamera horisontaal vasgehou word. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31930/l.l/>. 



78 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.32 



Voorwerpe wat naby die kamera is, is groot en die wat verder is, lyk kleiner. Voorwerpe op die 
voorgrond verberg ook inligting wat daaragter gelee is. Dit word "dooie grond" genoem. Wat agter die 
dubbelverdiepinggebou aangaan, is onbekend. Sulke foto's kan nie vir die teken van kaarte gebruik word nie. 

Vir die teken van kaarte word gebruik gemaak van 'n spesiale soort lugfoto. Hierdie foto's word vertikaal 
afwaarts vanuit 'n spesiale vliegtuig geneem. 

Bestudeer die vertikale lugfoto van Pietermaritzburg (Figuur 1). Die 1:50 000 kaart en die lugfoto toon 
dieselfde area aan. Jy sal dus dieselfde voorwerpe op die kaart en die lugfoto kan identifiseer. 



79 




Figure 3.33 



Figuur 1 
Voorbeeld: 



• Op die kaart sal 'n tegniese kollege gevind word by 29 Q 35' 30" S; 30 Q 23' 43" O. Op die lugfoto is die 
posisie van die kollege gemerk S. 

• Deur die eienskappe van die kaart met die lugfoto te vergelyk word baie ander eienskappe herken. 



80 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 







REF-E HENCE 



' *H**mMKw* 



o 






czd 



■ ■ ■ I 






Figuur 2 
AKTIWITEIT 1 

[LU 1.4] 



Figure 3.34 



• Gebruik die topografiese kaart (figuur 2) en die lugfoto van Pietermaritzburg (figuur 1) en beantwoord 
die volgende vrae. Merk slegs die korrekte antwoord deur 'n sirkel om die korrekte keusenommer te 
maak. 



81 



1. Die punt F op die lugfoto is die 



nasionale pad. 

grondpad. 

spoorlyn. 

As die woongebied van Willowton sou uitbrei sou dit groei na die 

suide. 

weste. 

ooste. 

Die belangrikste deurpad op hierdie kaart is die 

N6. 

N3. 

N2. 

Die verskynsel gemerk E op die foto is 'n 

watertoring. 

atletiekbaan. 

krieketveld. 

Die voorwerp gemerk 2 is 'n 

voetpad. 

brug. 

rivier. 

Die voorwerp gemerk C is 'n 

fabriek. 

polisiekantoor. 

woonhuis. 

Die voorwerp gemerk I is 'n 

watertoring. 

wagtoring. 

silo. 



3.7.7 Assessering 



Leeruitkomstes(LUs) 



LU 1 



Aardrykskundige OndersoekDie leerder is in staat om ondersoekvaardighede te gebruik om aardryk- 
skundige en omgewingsbegrippe en -prosesse te ondersoek. 



Assesseringstandaarde ( ASe) 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 



1.1 'n verskeidenheid geografiese en omgewingsbronne identifiseer en selekteer wat relevant tot die navors- 
ing is ; 1 . 2 inligting vanaf kaarte en atlasse, asook grafiese en statistiese bronne, interpreteer;1.3 afstand- 
berekening doen op kaarte en dit vergelyk met werklike afstand;1.4 fisiese en mensgemaakte eienskappe 
op lugfoto's en kaarte identifiseer. 



Table 3.10 



82 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.7.8 Memorandum 
AKTIWITEIT 1 

• (c) Spoorlyn. 

• (c) Ooste. 

3. (b) N3. 

4. (c) Krieketveld. 

5. (b) Brug. 

6. (c) Woonhuis. 

7. (a) Watertoring. 



ATTRIBUTIONS 83 

Attributions 

Collection: Aardrykskunde Graad 8 

Edited by: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/colll035/l-l/ 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Grondgebruikpatrone" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24613/Ll/ 

Pages: 1-4 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Grondgebruikpatrone in verskillende gebiede" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24614/Ll/ 

Pages: 4-10 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Funksies van grondgebruik" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24615/l-l/ 

Pages: 10-16 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Migrasie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24616/l-l/ 

Pages: 17-21 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Vervoer" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24617/l-l/ 

Pages: 21-24 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die volhoubaarheid van natuurlike hulpbronne" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24621/l-l/ 

Pages: 25-27 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



84 ATTRIBUTIONS 

Module: "Energie en water" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24624/l-l/ 

Pages: 27-32 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Landbou, bosbou en indringerspesies" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24641/l-l/ 

Pages: 32-38 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "mariene bronne en die kus" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24643/l-l/ 

Pages: 39-42 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Handel en nywerheid, mynbou" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m24642/l-l/ 

Pages: 43-47 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Rigting en peiling" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31607/l-l/ 

Pages: 49-55 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die ligging van 'n plek" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31626/l-l/ 

Pages: 55-59 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die kaartnaam van topografiese kaarte" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31632/l-l/ 

Pages: 59-62 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Skaal en afstandsberekening" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31633/l-l/ 

Pages: 62-66 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 85 

Module: "Konvensionele kaarttekens op 1:50 000 kaarte" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31933/l-l/ 

Pages: 67-72 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Die lees van kontoerpatrone op 'n topografiese kaart" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31662/l-l/ 

Pages: 72-77 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Topografiese kaarte en foto's" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31930/Ll/ 

Pages: 77-82 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



About Connexions 

Since 1999, Connexions has been pioneering a global system where anyone can create course materials and 
make them fully accessible and easily reusable free of charge. We are a Web-based authoring, teaching and 
learning environment open to anyone interested in education, including students, teachers, professors and 
lifelong learners. We connect ideas and facilitate educational communities. 

Connexions's modular, interactive courses are in use worldwide by universities, community colleges, K-12 
schools, distance learners, and lifelong learners. Connexions materials are in many languages, including 
English, Spanish, Chinese, Japanese, Italian, Vietnamese, French, Portuguese, and Thai. Connexions is part 
of an exciting new information distribution system that allows for Print on Demand Books. Connexions 
has partnered with innovative on-demand publisher QOOP to accelerate the delivery of printed course 
materials and textbooks into classrooms worldwide at lower prices than traditional academic publishers.